Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 20-10, Quốc hội thảo luận ở tổ.  Ông Lê Minh Nam, đại biểu Quốc hội đơn vị TP Cần Thơ, có những ý kiến góp ý về Bộ Luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Ông Lê Minh Nam, đại biểu Quốc hội đơn vị TP Cần Thơ, phát biểu tại phiên thảo luận ở tổ sáng 20-10.

Chế định tố tụng điện tử và tố tụng trực tuyến được xem là một trong những bước đột phá của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). Quy định này nhằm pháp lý hóa hoạt động chuyển đổi số ngành tư pháp. Khi thực hiện được tố tụng điện tử để tiến tới thay thế hình thức truyền thống giúp cho bên cạnh kinh tế số, xã hội số, Chính phủ số thì có thêm lĩnh vực tư pháp số để thích ứng, đồng bộ với môi trường và điều kiện mới. Tuy nhiên, để triển khai vẫn còn một số nội dung cần quan tâm thêm.

Điều 18. Hoạt động tố tụng điện tử  là điều mới bổ sung có quy định tại khoản 1 “1. Hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý. Việc thực hiện hoạt động tố tụng điện tử phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục, bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất, bảo mật, an ninh dữ liệu và không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật”, và khoản 3 “3. Bảo đảm mọi văn bản tố tụng, biên bản, tài liệu khác liên quan đến vụ việc, vụ án được lập bằng phương thức điện tử phải được cập nhật và chuyển ngay trên hệ thống quản lý án hình sự theo quy định của Bộ luật này”.

Điều 145. Biên bản: Dự thảo Luật bổ sung 2 nội dung tại khoản 1 “Biên bản được lập bằng văn bản giấy hoặc phương thức điện tử theo quy định của pháp luật” và khoản 3 “3. Chữ ký của những người quy định tại khoản 2 Điều này có thể thực hiện trực tiếp hoặc xác nhận bằng phương thức điện tử".

Như vậy, nếu theo quy định mới bổ sung, để thực hiện thuận lợi cần xem xét thêm một số khó khăn có thể phát sinh trong thực tiễn:  

Thứ nhất, quy trình, cách thức xử lý sự cố kỹ thuật và hạ tầng công nghệ: Quy trình, cách thức xử lý khi hệ thống gặp sự cố kỹ thuật, mất kết nối hoặc bị tấn công mạng được thực hiện như thế nào.

Thứ hai, tính đồng bộ về pháp lý khi thực hiện quy định phải đảm bảo tương thích và đồng bộ với hạ tầng công nghệ, quy chuẩn về chữ ký số và định danh điện tử theo các luật: Luật Giao dịch điện tử, Luật An ninh mạng và Luật Dữ liệu.

Thứ ba, khả năng triển khai của người tiến hành tố tụng khi phải áp dụng đồng bộ tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi cán bộ điều tra hình sự chưa được trang bị đầy đủ công cụ kiểm soát hoặc chưa thành thạo kỹ năng thao tác bảo mật để không làm ảnh hưởng đến giá trị chứng cứ. 

Thứ tư, biên bản có thể có nguy cơ rủi ro về dữ liệu và lưu vết do khác với việc sửa chữa, ký nháy trực tiếp trên biên bản giấy truyền thống, việc ghi vết thao tác sửa chữa biên bản để phân định rõ ràng nội dung trước và sau khi chỉnh sửa trên môi trường số đòi hỏi phần mềm phải có tính năng kỹ thuật rất cao, công nghệ riêng mới đáp ứng yêu cầu bằng chứng của hồ sơ vụ án được lưu giữ lâu dài.

Với thực tiễn này, câu hỏi đặt ra là liệu đã thực hiện trọn vẹn yêu cầu của Luật hay chưa? Hiện tại dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định về việc thi hành Bộ Luật Tố tụng hình sự trình kèm dự án Luật thì nội dung này đang được quy định tại khoản 2, Điều 1: “Văn bản tố tụng, biên bản, tài liệu, dữ liệu điện tử và chứng cứ được ban hành, lập, thu thập, tiếp nhận hợp pháp trước ngày 1 tháng 3 năm 2027 có giá trị pháp lý và tiếp tục được sử dụng để giải quyết vụ việc, vụ án theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2026”. Như vậy, có nghĩa từ thời điểm Bộ Luật tố tụng có hiệu lực từ 1-3-2027 thì hoạt động tố tụng điện tử đã phải thực hiện trọn vẹn.

Trước những băn khoăn nêu trên, cho dù có thể chưa hiểu thật sự sâu sát với hoạt động tố tụng có chuyên môn sâu nhưng đại biểu thống nhất với quy định của Luật, nhưng đề nghị xem xét liệu dự thảo Nghị quyết quy định về thực hiện Bộ Luật có nên đưa ra lộ trình thi hành, cho phép áp dụng linh hoạt giữa phương thức điện tử và phương thức truyền thống (văn bản giấy) dựa trên điều kiện hạ tầng và điều kiện thực tế của từng địa phương, tránh làm đình trệ hay ảnh hưởng đến quyền lợi của người tham gia tố tụng hay không. 

PV (lược ghi)