Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa phát động Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” với thông điệp: “Mỗi người một giai điệu, triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”. Với cách tiếp cận này, thanh âm không chỉ là một phần của cuộc sống mà còn trở thành tài nguyên phát triển công nghiệp văn hóa.

Thanh âm đờn ca tài tử trên chợ nổi.

Hừng đông, Chợ nổi Cái Răng đã lao xao tiếng rao hàng, tiếng máy nổ, tiếng mọi người í ới gọi nhau. Nhịp sống trên sông bắt đầu một buổi chợ như thế. Trên cánh đồng miền Hậu Giang (cũ), tiếng lao xao mùa gặt, tiếng chim hót gọi bình minh, tiếng nước chảy từ rạch ra sông. Trên dòng sông Hậu, một tiếng hò dìu dặt, khoan thai, làm nên di sản Hò Cần Thơ nức tiếng trăm năm. Từ những ngôi chùa Khmer cổ kính, tiếng nhạc ngũ âm trỗi lên, đánh thức cả miền di sản… Mỗi âm thanh đều mang theo hơi thở đời sống, ký ức cộng đồng và dấu ấn văn hóa của một vùng đất. Gom góp những thanh âm bình dị ấy, Cần Thơ có thể kể câu chuyện của xứ sở bằng một giai điệu riêng, góp vào bức tranh đa sắc của âm nhạc Việt Nam.

Rõ ràng, những thanh âm ấy không chỉ để nghe, để nhận biết hay báo hiệu một điều gì đó. Đó còn là những dấu chỉ văn hóa, giúp người ta nhớ về một miền đất, một cộng đồng, một thời đã qua. Có âm thanh gắn với không gian sinh hoạt truyền thống. Có âm thanh chỉ xuất hiện trong một vụ mùa, lễ hội. Và cũng có âm thanh theo ký ức của ai đó đến những miền mưu sinh, để rồi khi nghe tiếng xe cà rem leng keng hay tiếng gà gáy sáng, nỗi nhớ quê nhà lại trở nên da diết. Khi được ghi nhận, lưu giữ và kể lại bằng những hình thức sáng tạo phù hợp, những thanh âm ấy có thể vượt khỏi phạm vi ký ức cá nhân để trở thành tài sản văn hóa chung.

Đó cũng là mục tiêu mà Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hướng đến khi tổ chức Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026. Phát biểu tại lễ phát động, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh: “Việt Nam cần có tiếng nói riêng của mình. Người Việt hãy tự kể câu chuyện của mình bằng âm thanh, nuôi dưỡng sức sáng tạo, làm giàu nguồn âm nhạc Việt Nam, để tự chủ trong sáng tạo và tự tin hòa nhịp cùng thế giới”.

Từ góc nhìn công nghiệp văn hóa, thanh âm còn vượt ra khỏi khuôn khổ biểu diễn âm nhạc. Một tiếng rao đặc trưng có thể trở thành chất liệu cho tác phẩm âm nhạc đương đại. Khi kết hợp với công nghệ thu âm, xử lý âm thanh, video và các hình thức nghệ thuật số, nguồn thanh âm bản địa có thể tiếp cận công chúng theo những cách thức mới.

Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” hướng đến xây dựng bộ sưu tập thanh âm đặc trưng, từ âm thanh sinh hoạt thường nhật đến tiếng nhạc cụ, làn điệu dân gian và âm thanh của các nghề truyền thống, lễ hội. Tư liệu có thể được ghi âm, phân loại, chú giải và số hóa, tạo nguồn tham khảo cho nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà sản xuất âm nhạc và các nhà sáng tạo nội dung. Trên nền tảng ấy, những bản phối mới, sản phẩm âm nhạc số, phim ngắn, triển lãm âm thanh hay các chương trình trải nghiệm văn hóa có thể tiếp tục ra đời.

Lắng nghe để nhận ra bản sắc, gìn giữ để không mai một, sáng tạo để giá trị văn hóa lan tỏa, đó cũng là cách để mỗi người “cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”.

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH