Di sản văn hóa giúp làm dày bản sắc và cũng là vốn liếng mở ra dư địa lớn cho phát triển công nghiệp văn hóa ở Cần Thơ. Nhận diện giá trị, đưa di sản ra khỏi “vùng an toàn” của không gian bảo tồn, chuyển hóa thành những sản phẩm sáng tạo, đây là định hướng cốt lõi nhằm đánh thức kinh tế di sản, tạo nguồn lực mới cho Cần Thơ.

“Ngọc” cần được “mài”

Sau hợp nhất, TP Cần Thơ có 108 di tích được xếp hạng, với 1 di tích quốc gia đặc biệt, 31 di tích quốc gia, 76 di tích cấp thành phố; 15 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đồng sở hữu nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.

Ông Trần Văn Huyến, Phó Bí thư Thành ủy Cần Thơ, dâng hương tại Di tích Chiến thắng Ông Hào (xã Trường Long). Ảnh: DUY KHÔI

Đây là những “viên ngọc quý” trầm tích lịch sử, văn hóa; mang tính phân vùng và đặc trưng khá rõ. Ông Nguyễn Minh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Cần Thơ, chia sẻ: Làm sao để những giá trị của di sản không chỉ được bảo tồn trong không gian di tích hay ký ức cộng đồng, mà được tiếp tục kể bằng ngôn ngữ của hôm nay, tạo nên những sản phẩm, trải nghiệm và giá trị kinh tế mới. Xác định vấn đề cốt lõi này, ngành Văn hóa thành phố vừa bảo tồn vừa phát huy, để di sản trở thành nguồn lực cho phát triển và tạo sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt là những người trực tiếp tham gia bảo tồn di sản tại địa phương.

Những “điểm nghẽn” trong hiện thực hóa mục tiêu này của TP Cần Thơ cũng được nhìn nhận: giá trị di sản rất lớn nhưng việc khai thác chưa tương xứng; hạ tầng, dịch vụ tại nhiều điểm chưa đồng bộ; một số loại hình truyền thống có nguy cơ mai một; lực lượng kế thừa di sản ngày càng ít; nguồn lực đầu tư, xã hội hóa còn hạn chế và sự tham gia của doanh nghiệp chưa nhiều… Đề án số 03-ĐA/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố về “Phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng thương hiệu văn hóa Cần Thơ trong vùng ĐBSCL” cũng đánh giá: Việc khai thác giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo còn hạn chế, hiệu quả chưa cao. Từ đó xác định mục tiêu: Dựa trên sự gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản với sáng tạo hiện đại, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển thành phố.

“Biến di sản thành tài sản”

Thời gian qua, TP Cần Thơ đã chủ động tạo dựng thêm những không gian mới cho di sản, hướng tới công chúng đương đại và thị trường văn hóa. Nhiều loại hình di sản, như: Lễ hội Văn hóa Chợ nổi Cái Răng, Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo, Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ, các di tích đình, chùa… đang góp phần phát triển kinh tế di sản. Tuy nhiên, những điển hình như thế vẫn chưa nhiều.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghề làm bánh Pía đang được khai thác làm nên sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa hấp dẫn. Ảnh: DUY KHÔI

Vấn đề là cần chuyển hóa những giá trị vốn có của di sản thành sản phẩm. Lễ hội Kỳ yên đình Bình Thủy có thể trở thành sản phẩm du lịch. Không gian văn hóa Khmer có thể trở thành điểm đến trải nghiệm. Câu chuyện về danh nhân Bùi Hữu Nghĩa, Phan Văn Trị, Lương Định Của… là chất liệu cho điện ảnh, sân khấu, xuất bản. Âm nhạc dân gian Khmer, đờn ca tài tử, hò Cần Thơ sẽ là chất liệu cho âm nhạc đương đại…

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định: “Biến di sản thành tài sản, hình thành mô hình “di sản dẫn dắt phát triển kinh tế” tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản”. Với địa thế trung tâm và hệ thống di sản văn hóa phong phú, việc hình thành “đô thị di sản” là điều rất đáng nghiên cứu.

ThS. Hồ Thị Cẩm Linh, Phó Trưởng Khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Khu vực 4, phân tích: “Nguyên tắc quan trọng nhất là không biến di sản thành hàng hóa, mà tạo ra hàng hóa và dịch vụ sáng tạo từ những giá trị của di sản”. Cần Thơ cần kéo dài chuỗi giá trị của di sản bằng sáng tạo, phát triển sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, cá biệt hóa trải nghiệm và kết nối với các ngành khác.

PGS.TS. Huỳnh Văn Đà, Phó Trưởng Khoa Khoa học Chính Trị, Xã hội và Nhân văn, Đại học Cần Thơ, Đồng Chủ tịch Chương trình Di sản Văn hóa, Lãnh đạo môi trường và Đa dạng sinh học của UNESCO, lưu ý khía cạnh: Cần bảo đảm tính chân thực và sự tham gia của cộng đồng trong phát huy di sản văn hóa. Người dân địa phương không nên chỉ là đối tượng được “trình diễn” văn hóa cho du khách mà phải trở thành chủ thể sáng tạo và hưởng lợi từ công nghiệp văn hóa.

Cùng quan điểm này, ông Nguyễn Minh Tuấn chia sẻ “vòng tuần hoàn” cho di sản: di sản được bảo tồn tốt thì tạo ra giá trị; giá trị tạo thêm việc làm và thu nhập cho cộng đồng; cộng đồng có sinh kế và lợi ích từ di sản sẽ cùng Nhà nước bảo vệ, và trao truyền di sản. 

Ví dụ như chợ nổi và di sản văn hóa chợ nổi được chuyển hóa giá trị thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, hình thành “bộ nhận diện” của Cần Thơ mang tầm quốc tế; ở khu vực Sóc Trăng, những ngôi chùa Khmer và không gian văn hóa phụ cận tạo thành chuỗi giá trị. Ở cả hai ví dụ này, cộng đồng cư dân bản địa đang thực hành, gìn giữ và thụ hưởng từ kinh tế di sản.

Ông Nguyễn Minh Tuấn cho biết, thành phố sẽ có những chính sách khuyến khích các mô hình phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, trải nghiệm di sản văn hóa bản địa.

Để di sản thành nguồn lực dữ liệu

Phát biểu tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam vào tháng 7-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra “4 khoảng trống lớn” và “3 chuyển dịch lớn”, trong đó nhấn mạnh vấn đề chuyển đổi số di sản văn hóa và chỉ đạo: “Xây dựng năng lực tự chủ về dữ liệu, nền tảng và nội dung văn hóa Việt Nam, coi đây là một bộ phận quan trọng của chủ quyền quốc gia trong thời đại số”. 

Cần Thơ đang từng bước số hóa di tích, di sản, hiện vật, tư liệu; triển khai mã QR, thuyết minh số, không gian trưng bày trực tuyến, trải nghiệm 3D, VR360… Tại Bảo tàng TP Cần Thơ, nhiều triển lãm, trưng bày đã tích hợp công nghệ. Thư viện TP Cần Thơ cũng đã số hóa gần 100% tài liệu địa chí, trong đó có nguồn tư liệu phong phú về lịch sử, văn hóa và di sản địa phương.

Số hóa dữ liệu di sản còn có sự tham gia của các tổ chức, đoàn thể, địa phương. Đơn cử như, Xã đoàn Long Phú, Xã đoàn Đại Ngãi vừa ra mắt mô hình “Số hóa các di tích lịch sử và địa chỉ đỏ”, tạo hiệu ứng tích cực. Các địa phương khác như Ô Môn, Ninh Kiều, Bình Thủy… cũng vận hành tốt dữ liệu di sản đã được số hóa.

Cuộc thi video ngắn tuyên truyền giới thiệu sách và di sản văn hóa gắn với du lịch do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố đang tổ chức là minh chứng khi các video dự thi giới thiệu sách và di sản Cần Thơ thu hút hàng trăm ngàn lượt xem trên không gian mạng. Cô Nguyễn Lê Thu Thuận, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Ninh Kiều, cho biết: “Cuộc thi cho thấy công nghệ số đang mở ra cách tiếp cận mới với di sản, rất phù hợp với giới trẻ”.

Đến năm 2030, TP Cần Thơ đặt mục tiêu đưa toàn bộ di sản văn hóa phi vật thể đã được công nhận vào hệ sinh thái dữ liệu số ngành Văn hóa; số hóa 100% di tích đã xếp hạng, 70% di tích được kiểm kê và 100% bảo vật quốc gia, hiện vật bảo tàng có giá trị tiêu biểu. Cần Thơ hướng đến xây dựng một nền dữ liệu văn hóa số dùng chung, được chuẩn hóa, xác thực, số hóa đa phương tiện và từng bước tích hợp vào Cần Thơ Smart. Cổng văn hóa số về dữ liệu di sản văn hóa TP Cần Thơ cũng đang dần hoàn thiện. Ông Nguyễn Minh Tuấn nhấn mạnh: “Dữ liệu di sản sẽ trở thành nguồn tài nguyên rất quan trọng góp phần phục vụ phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa”.

***

“Lấy di sản văn hóa là trung tâm và tài nguyên văn hóa số là thế mạnh” - quan điểm được nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW đã và đang được TP Cần Thơ quán triệt, vận dụng sáng tạo. Đây cũng là “mắt xích” mở rộng con đường để di sản bước vào thảm đỏ kinh tế.

ĐĂNG HUỲNH

Mời xem tiếp bài 4: Kiến tạo thị trường văn hóa