Hướng mặt về phía sông Hậu mênh mông, sáng chiều lộng gió, Lăng Ông Nam Hải ở vàm Đông Bà Hơi (phường Thới Long) vẫn giữ nét truyền thống mang đậm tính sông nước. Với bà con nơi đây, Lăng Ông không chỉ là chốn thờ tự, mà còn là điểm tựa tinh thần, gửi gắm niềm tin và ước vọng bình an trong cuộc sống.

Lăng Ông ở Đông Bà Hơi. Ảnh: DUY KHÔI

Thờ Thần Tướng quân Nam Hải

Trước hết, xin nói đôi điều về địa danh Đông Bà Hơi. Đây là tên con rạch, chợ và vàm sông ở phường Thới Long. Nhiều tài liệu còn có cách ghi nhận khác là Đông Thị Hơi, nhưng bà con địa phương thường quen gọi là Đông Bà Hơi. Địa danh này được lý giải là có nguồn gốc từ tiếng Khmer, nghĩa là dải đất có hình cánh buồm. Bài viết này chọn ghi Đông Bà Hơi theo cách gọi của bà con trong vùng.

Thế đất của Lăng Ông ở Đông Bà Hơi rất đẹp, mặt tiền là sông Hậu rộng lớn, có hàng cổ thụ xanh mát, gió lộng bốn bề. Lăng Ông nhuốm màu thời gian, đón gió từ sông. Từ ngoài nhìn vào, phía trái có miếu thờ Ngũ Hành, phía phải thờ Thổ Thần, rồi vào vỏ ca, rồi tới chánh điện, nhà khói. Bên trong lăng, ngôi chính nổi bật dòng chữ “Thần Tướng quân Nam Hải”, phía sau có ngọc cốt của Ông.

Theo tài liệu tại lăng và theo bài viết của tác giả Phương Huy in trong quyển “Văn hóa sông nước Cần Thơ”, lời truyền tụng rằng, không biết tự hồi nào, có hai Ông bị lạc vào sâu trong sông Hậu và lụy, bà con tin rằng là hai anh em. Một Ông lạc vào vàm Cái Sơn và chôn ở vàm Cái Trôm như trong bài viết đầu và Ông còn lại lụy ở vàm Đông Bà Hơi. Ông Phạm Văn Cử là người phát hiện xác Ông, tiến hành chôn cất và lập miếu thờ.

Lăng Ông ở vàm Đông Bà Hơi thực chất là một miếu thờ, được xây dựng vào năm 1873 trên phần đất áng chừng 20 công, do ông Phạm Văn Cử hiến tặng. Ông Cử cũng là Trưởng ban Tế tự đầu tiên của lăng.

Ban đầu lăng là ngôi miếu nhỏ đơn sơ, tới năm 1920, ông Cả Nguyễn Văn Du vận động bà con quyên góp tu bổ. Ông Cả Du lãnh nhiệm vụ Trưởng ban Tế tự Lăng Ông. Sau đó nữa, các đời Trưởng ban Tế tự là ông Trần Văn Hào, ông Võ Văn Giang, ông Nguyễn Văn Thơm, ông Trần Văn Ba, ông Trần Văn Trạch, ông Trần Văn Hùng, ông Đào Văn Liền, ông Huỳnh Văn Cậy… Người giữ chìa khóa Lăng Ông bây giờ là ông Năm Kẹo, người có uy tín ở địa phương.

Năm 1991, khi ông Đào Văn Liền làm Trưởng ban Tế tự, Lăng Ông Nam Hải được sửa sang. Việc cúng tế được phục hồi như xưa. Cổng Lăng Ông có đề năm thực hiện vào năm 2008. Hiện nay, Lăng Ông vàm Đông Bà Hơi khang trang, thoáng đãng, chỉ tiếc đường vô còn hơi nhỏ hẹp và khó tìm. Gần Lăng Ông bây giờ là điểm neo đậu, sửa chữa tàu ghe trọng tải lớn. Âu, đây cũng là dấu chỉ của nghề sông nước, gắn với niềm tin về vị phúc thần Nam Hải Tướng quân.

Bên trong Lăng Ông thờ Nam Hải Tướng quân. Ảnh: DUY KHÔI

Nghinh Ông trên sông Hậu

Mỗi năm, Lăng Ông diễn ra hai kỳ cúng lễ. Lễ Cầu an vào ngày 19 và 20 tháng Giêng âm lịch. Vào ngày 15 và 16-5 âm lịch, Lăng Ông Nam Hải vàm Đông Bà Hơi lại rộn ràng Lễ hội Kỳ yên. Đời nối đời, lễ hội không chỉ là sự kiện văn hóa tín ngưỡng dân gian của riêng cư dân địa phương mà đông đảo bà con từ Ô Môn, Thới An, Thơm Rơm, Thốt Nốt… cũng hội tụ về lăng, trước cúng Ông sau dự hội. Theo tác giả Phương Huy, hồi trước, mỗi lần tới lễ hội, bà con cất lều quán xung quanh Lăng Ông, buôn bán, phục vụ đồ ăn thức uống và những trò vui chơi thâu đêm suốt sáng cho hàng chục ngàn người.

Sách “Di sản văn hóa phi vật thể TP Cần Thơ” mô tả: Sáng ngày 15-5 âm lịch, bà con và Ban Quý tế Lăng Ông tựu vị trước vỏ ca để bàn bạc, chuẩn bị đồ tế lễ và tổ chức nghi thức Nghinh Ông. Quá ngọ (khoảng 12 giờ trưa) ngày 15-5 âm lịch, Ban Quý tế trong trang phục áo dài khăn đóng, chuẩn bị lễ vật gồm: trầu, cau, trà, rượu, nhang, đèn, hoa, quả và thắp nhang trước bàn thờ, sau đó thực hiện nghi thức Nghinh Ông.

Đoàn nghinh gồm có Ban Quý tế, Ban nhạc lễ và lân nghinh, phương tiện đi là chiếc ghe lớn có trang trí cờ hội. Ghe khởi hành ra sông Hậu hướng về phía Tây đến cù lao Tân Lộc và quay ngược lại qua khỏi Lăng Ông một đoạn. Xong đó, đoàn nghinh tiếp tục đi theo hướng bờ bên kia sông Hậu chạy thêm đoạn nữa. Tất cả ba hướng, mỗi hướng đều đốt nhang khấn, tổng hành trình nghinh Ông khoảng 5-6km, sau đó trở về Lăng Ông và múa lân kết thúc.

Tối đêm đó, Lăng Ông có hát bội, hát tuồng cổ phục vụ nhân dân, rất đông vui, nhộn nhịp. Rạng sáng 16-5 âm lịch, gánh hát tuồng cổ sẽ hát tuồng “San Hậu”, sau đó làm Lễ Tôn Vương, Chánh tế. Nhìn chung, lễ cúng Kỳ yên ở Lăng Ông Nam Hải vàm Đông Bà Hơi có nét tương tự với Kỳ yên đình thần, có phần đơn giản hơn nhưng không kém phần trang nghiêm. Duy, điểm đặc biệt của lễ hội là Lễ Nghinh Ông như Lễ hội Nghinh Ông của cư dân vùng biển.

ĐĂNG HUỲNH

Tài liệu tham khảo:

- “Truyện dân gian Cần Thơ”, Trần Văn Nam (chủ biên), NXB Đại học Cần Thơ, 2010;
- “Di sản văn hóa phi vật thể TP Cần Thơ”, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2026;
- “Văn hóa sông nước Cần Thơ”, Trần Văn Nam (chủ biên), NXB Văn nghệ, 2008.