Tại Hội nghị toàn thể lần thứ 28 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) năm 1995, đại diện 185 quốc gia đã thông qua Tuyên bố về các Nguyên tắc Khoan dung và đến năm 1996, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua Nghị quyết chính thức công nhận ngày 16-11 hằng năm là Ngày Quốc tế Khoan dung. Nguyên tắc Khoan dung được UNESCO khẳng định là “Tôn trọng, chấp nhận và trân trọng sự đa dạng của các nền văn hóa, các hình thức biểu đạt và cách sống của con người”.

Thông điệp toát ra từ Nguyên tắc Khoan dung của UNESCO cho thấy những giá trị văn hóa đó không xa lạ với truyền thống khoan dung, nhân ái của dân tộc Việt Nam. Những câu ông bà thường nói: “Thương người như thể thương thân”, “Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại”, “Chín bỏ làm mười”… dạy chúng ta phải biết tôn trọng sự khác biệt, rộng lòng cảm thông; đối xử dung hòa chứ không áp đặt; sẵn sàng tha thứ cho những sai lầm, khuyết điểm của người khác và mở đường cho người mắc lỗi sửa sai.

Kế thừa mạch nguồn đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh hướng khoan dung đến mục tiêu cảm hóa con người và tăng cường đại đoàn kết dân tộc. Trong tác phẩm “Đường Kách mệnh”, ở phần “Tư cách một người cách mệnh”, Người viết: “Với từng người thì khoan thứ”. Trong Thư gửi đồng bào Nam Bộ, đăng Báo Cứu quốc số 225 ngày 1-6-1946, Người căn dặn: “Đối với những đồng bào lạc lối lầm đường, ta phải lấy tình thân ái mà cảm hóa họ”. Những lời dạy của Bác cho thấy khoan dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kế tục và phát triển truyền thống nhân văn của dân tộc ta qua hàng ngàn năm lịch sử. Đó cũng chính là một mạch nguồn sức mạnh của cách mạng Việt Nam, bởi chỉ có những cuộc cách mạng chân chính, được lòng dân mới có sức thuyết phục, cảm hóa đối với trái tim và khối óc của con người, bao gồm cả những người chống đối và lầm lạc.

Nhưng trong xã hội hiện nay, những giá trị cao quý của lòng khoan dung đang chịu những sức ép mới và đối diện với nhiều thách thức. Dễ nhận thấy nhất là sự gia tăng những biểu hiện thiếu kiềm chế, thiếu cảm thông, thiếu kiên nhẫn lắng nghe và thấu hiểu trong quan hệ xã hội. Không khó để nhận ra xung quanh chúng ta những bất đồng nhỏ trong gia đình, nhà trường, nơi công cộng có thể dẫn đến lời nói xúc phạm, hành vi bạo lực, những xung đột. Xu hướng phán xét, công kích trên mạng xã hội cũng là một biểu hiện rất đáng lo ngại. Một thông tin chưa được kiểm chứng chỉ cần xuất hiện trên các trang mạng là gần như ngay lập tức dẫn đến hàng loạt bình luận chỉ trích, miệt thị, xúc phạm danh dự cá nhân và trong rất nhiều trường hợp, tâm lý đám đông đã biến mạng xã hội thành nơi phỉ báng, kết tội người khác thay vì kiên nhẫn lắng nghe và đối thoại.

Khi tinh thần khoan dung ngày càng bị xem nhẹ, lãng quên thì các quan hệ xã hội có nguy cơ gia tăng sự đối đầu, chia rẽ, thiếu tin cậy. Khi thiếu lòng khoan dung thì áp lực định kiến đối với người từng mắc lỗi sẽ tăng lên, từ đó làm cho họ thêm hạn chế cơ hội học tập, lao động, tái hòa nhập cộng đồng. Nhưng điều đáng lo hơn cả không chỉ là những biểu hiện thiếu khoan dung trong ứng xử mà chính là nguy cơ nhiều người dần xem việc xúc phạm, phán xét, loại trừ người khác như một hành vi bình thường(!).

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định phát triển nguồn lực con người và văn hóa là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững đất nước. Từ định hướng đó, giờ đây, lòng khoan dung cần được nhìn nhận không chỉ là một đức tính nên có mà phải là một biểu hiện về phẩm chất con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. Để phẩm chất cao quý đó hiện diện trong mỗi người, trước hết, phải chú trọng việc học và hành về văn hóa khoan dung ngay từ khi còn nhỏ. Trong gia đình, cha mẹ dạy con lòng khoan dung bằng cách biết và dám lắng nghe những lời trái ý mình của trẻ, biết xin lỗi và sửa lỗi khi sai để trẻ học theo. Ở trường, học sinh cần được hướng dẫn cách tranh luận, phản biện quan điểm người khác trên tinh thần xây dựng; được học cách hòa giải, cách phục hồi quan hệ sau xung đột…

Trên không gian số, mỗi người trước khi bình luận, chia sẻ thông tin cần cân nhắc, trả lời những câu hỏi như: thông tin này đã xác thực chưa, lời bình này có làm tổn thương người khác không, người bị phê phán có cơ hội giải thích không… để không biến những sai phạm cá nhân thành những cơn sóng bêu riếu, thóa mạ, phỉ báng. Trong thời đại số, khi con người có thể dễ dàng kết nối nhưng cũng dễ dàng công kích nhau, khoan dung không chỉ cần thiết trong quan hệ cá nhân mà còn phải trở thành một phẩm chất của văn hóa ứng xử cộng đồng.

Nhìn rộng hơn, lòng khoan dung phải được bảo đảm bằng thiết chế công bằng. Trong thực thi công vụ, biết nghe dân, tiếp thu phản biện, không định kiến với người góp ý phải trở thành chuẩn mực phục vụ của từng cán bộ, công chức, viên chức. Trong hội nhập quốc tế, chúng ta không chỉ tôn trọng đa dạng văn hóa, tín ngưỡng, phong cách sống mà còn tự tin đối thoại với các đối tác để đưa văn hóa khoan dung và nhân nghĩa Việt Nam kết nối với các giá trị phổ quát của nhân loại về phẩm giá và quyền con người.

Trong hành trình xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh và hạnh phúc, lòng khoan dung không chỉ giúp con người sống với nhau tốt hơn mà còn làm nên chiều sâu văn hóa, sức mạnh đoàn kết và bản lĩnh nhân văn của dân tộc. Một xã hội thực sự văn minh không phải là xã hội không có những khác biệt hay sai lầm mà là xã hội biết tôn trọng khác biệt, bảo vệ lẽ phải, không khép lại cánh cửa hướng thiện đối với con người. Giữ gìn đạo lý khoan dung vì thế không chỉ là gìn giữ một giá trị văn hóa truyền thống mà chính là bồi đắp sức mạnh văn hóa dân tộc, củng cố niềm tin và sự gắn kết của xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.

NGUYỄN HƯNG