Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ (KH&CN) và tài sản trí tuệ được xem là “chìa khóa vàng” giúp doanh nghiệp bứt phá. Những thay đổi căn bản trong hành lang pháp lý và sự đồng hành mạnh mẽ từ các quỹ quốc gia đang mở ra cơ hội mới, biến các tài sản vô hình thành động lực tăng trưởng thực chất cho nền kinh tế đất nước.

Người tiêu dùng nghe giới thiệu về sữa gạo tím than tại một gian hàng kết nối cung cầu công nghệ tại TP Cần Thơ. Đây là sản phẩm được Đại học Cần Thơ nghiên cứu và Doanh nghiệp tư nhân Quang Đăng đang thương mại hóa.

Thay đổi lớn từ cơ chế, chính sách

Trong nhiều năm qua, một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong sự phát triển của KH&CN nước nhà là việc kết quả nghiên cứu từ các đề tài sử dụng ngân sách nhà nước khó đi vào thực tế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cơ chế quản lý hành chính, vướng mắc trong các quy định về quản lý tài sản công, khiến các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp e ngại rủi ro khi đưa tài sản ra thương mại hóa.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật quan trọng đã được ban hành và có hiệu lực, tạo ra cuộc cách mạng thực sự về cơ chế chính sách. Điển hình là Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi), cùng hệ thống các cơ chế hỗ trợ đặc thù như Nghị định 260/2026/NĐ-CP, Thông tư số 48 và Thông tư số 49 năm 2026 của Bộ KH&CN.

Điểm sáng lớn nhất trong các chính sách mới là việc Nhà nước chuyển dịch mạnh mẽ từ vai trò quản lý thuần túy sang vai trò đồng hành và chia sẻ rủi ro cùng doanh nghiệp. Thay vì kiểm soát chặt chẽ theo lối mòn, nay Nhà nước thực hiện cơ chế tự động giao quyền quản lý, sử dụng và quyền sở hữu kết quả nghiên cứu cho tổ chức chủ trì tương ứng với kinh phí từ ngân sách nhà nước mà không yêu cầu bồi hoàn chi phí hay thực hiện các thủ tục rườm rà.

Đặc biệt, tổ chức chủ trì được miễn các thủ tục hạch toán tài sản phức tạp, không phải tính khấu hao hay xác định giá trị tài sản nhà nước, đồng thời được toàn quyền tự chủ quyết định phương thức thương mại hóa, như: cho thuê, bán, chuyển nhượng, góp vốn hoặc thành lập doanh nghiệp spin-off.

Nguồn lực tiếp sức và cơ chế tài chính vượt trội

Để hiện thực hóa các chủ trương trên, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) đóng vai trò là cầu nối chiến lược, triển khai các gói tài trợ và đặt hàng có quy mô lớn, hướng trực tiếp vào các nhóm công nghệ chiến lược, như: công nghệ số, robot, sinh học tiên tiến, chip bán dẫn, năng lượng mới...

Bà Trương Thu Hằng, Phó Trưởng Phòng Quản lý Phát triển công nghệ, Quỹ NAFOSTED, cho biết: “Để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ khó, chính sách đặc thù hỗ trợ cả nguồn lực, phương thức quản lý và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường. Những hỗ trợ kinh phí và cơ chế tài chính từ Quỹ NAFOSTED và ngân sách nhà nước hiện nay có tính ưu đãi vượt trội”.

Theo đó, ngân sách nhà nước hỗ trợ tối đa lên đến 100% đối với các nhiệm vụ đặt hàng, nghiên cứu công nghệ lõi, nền tảng hoặc có rủi ro cao; hỗ trợ tối đa 70% đối với các nhiệm vụ phát triển sản phẩm có khả năng ứng dụng, thương mại hóa (với trần hỗ trợ lên đến 30 tỉ đồng cho một nhiệm vụ thành phần trong chuỗi nghiên cứu). Tiếp theo, phần vốn đối ứng được linh hoạt: doanh nghiệp không bị giới hạn phải đối ứng hoàn toàn bằng tiền mặt mà có thể quy đổi bằng giá trị máy móc, phòng thí nghiệm, hạ tầng thử nghiệm, quyền sử dụng công nghệ (tài sản trí tuệ) hoặc chi phí nhân lực trực tiếp.

Đặc biệt, cơ chế khoán chi theo mốc và chấp nhận rủi ro bằng cách quản lý dựa trên kết quả đầu ra và mốc kiểm chứng. Nhà nước cho phép bố trí 10% kinh phí dự phòng phát sinh ngay từ khi lập dự toán và xây dựng cơ chế xử lý rủi ro khách quan trong nghiên cứu. Ngoài ra, chính sách đãi ngộ nhân tài cho phép áp dụng các định mức thù lao nghiên cứu vượt khung thông thường. Trong đó, định mức thù lao cho đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và Tổng công trình sư được nâng lên mức vượt trội (lên tới 150 triệu đồng/tháng đối với Tổng công trình sư), tạo động lực mạnh mẽ thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ đồng bộ về thuế R&D (nghiên cứu và phát triển), miễn giảm thuế nhập khẩu thiết bị, hỗ trợ 100% lãi suất vay qua các quỹ địa phương (tối đa 10%/năm trong 5 năm), cũng như hỗ trợ toàn bộ chi phí đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ trong và ngoài nước đang tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi từ phòng thí nghiệm ra đến thị trường.

Cơ hội mới và bài toán liên kết “Ba nhà” cho doanh nghiệp

Sự thay đổi toàn diện từ hành lang pháp lý đang mở ra cơ hội vàng để doanh nghiệp thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp không còn đơn độc đối mặt với rủi ro tài chính hay thiếu hụt công nghệ, mà nay có hậu thuẫn vững chắc từ nguồn lực công qua các phương thức tham gia linh hoạt: hình thức tài trợ (doanh nghiệp chủ động đề xuất) hoặc hình thức đặt hàng (giải quyết các bài toán lớn của quốc gia).

Tuy nhiên, để thương mại hóa thành công tài sản trí tuệ, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp và các viện trường cần thay đổi tư duy. Đầu tiên, cần quản trị quyền sở hữu trí tuệ thay vì chỉ quản lý kết quả: cần xác định rõ danh mục tài sản trí tuệ từ sớm, đánh giá “Freedom to Operate” (FTO - khả năng khai thác tự do) để tránh vi phạm quyền của bên thứ ba, đồng thời, đăng ký bảo hộ kịp thời trước khi công bố thông tin. Tiếp theo, gắn kết chặt chẽ mô hình “Ba nhà” (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp): doanh nghiệp cần tham gia đặt hàng và đồng hành cùng viện, trường ngay từ khâu xác định bài toán công nghệ, chia sẻ chi phí phát triển và thử nghiệm, thay vì chỉ chờ đợi mua lại kết quả hoàn thiện. Cuối cùng, chuyên nghiệp hóa công tác thương mại hóa bằng cách xây dựng phương án kinh doanh khả thi, chú trọng các chỉ tiêu doanh thu sau R&D, và thực hiện minh bạch việc phân chia lợi nhuận và trả thù lao thỏa đáng cho các tác giả sáng chế theo đúng tinh thần của Luật mới.

*   *   *

Với sự đồng hành thiết thực của Bộ KH&CN, Quỹ NAFOSTED cùng hành lang pháp lý ngày càng cởi mở, minh bạch và kiến tạo, phong trào nghiên cứu và ứng dụng công nghệ tại các địa phương - trong đó có Cần Thơ và vùng ĐBSCL - đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá.

Bài, ảnh: LỆ THU