Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là động lực then chốt giúp ngành nông nghiệp nâng cao năng suất, giá trị gia tăng. Muốn tạo đột phá, giải pháp quyết định là phải kết nối chặt chẽ hoạt động nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn của địa phương và doanh nghiệp.

Chuyển dịch mô hình tăng trưởng

Nhằm khơi thông các không gian tăng trưởng mới khi dư địa phát triển theo chiều rộng hầu như đã chạm trần, ngành Nông nghiệp Việt Nam đang tập trung đột phá vào chiều sâu. Quan tâm lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, ứng dụng dữ liệu số và phát triển kinh tế tuần hoàn làm đòn bẩy để kiến tạo các chuỗi giá trị mới.

Mô hình trồng dưa lưới ứng dụng công nghệ cao tại xã Thới Lai, TP Cần Thơ.

Thực tế cho thấy, thời gian qua khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã đóng góp thiết thực vào việc nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất và năng lực cạnh tranh của nhiều ngành hàng nông sản chủ lực. Nhiều giống mới, quy trình kỹ thuật, chế phẩm sinh học, công nghệ cơ giới hóa, tự động hóa và các giải pháp quản trị sản xuất tiên tiến đã được nghiên cứu, ứng dụng và từng bước thương mại hóa. Các giống lúa do Việt Nam chọn tạo đã chiếm 5/10 giống có diện tích gieo trồng lớn nhất cả nước và 8/10 giống có diện tích lớn nhất tại ĐBSCL. Năng suất các giống lúa mới tăng khoảng 9,9%, ước sản lượng tăng 2,4 triệu tấn mỗi năm và tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỉ đồng/năm.

Giống bắp do trong nước chọn tạo chiếm khoảng 40% diện tích, góp phần giảm chi phí giống và tiết kiệm khoảng 300 tỉ đồng mỗi năm. Một số loại vaccine quan trọng đã được nghiên cứu, sản xuất trong nước, góp phần nâng cao năng lực chủ động phòng, chống dịch bệnh và mở rộng thị trường xuất khẩu. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ mới vào bảo quản, chế biến nông sản được đẩy mạnh. Tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao tăng từ khoảng 20% năm 2020 lên trên 30% năm 2025.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021-2026, ngành Nông nghiệp tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, ổn định xã hội. Ngành duy trì đà tăng trưởng khá cao, bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia và cung cấp nhiều mặt hàng phục vụ xuất khẩu, tạo nguồn thu ngoại tệ lớn cho đất nước. Năm 2025, ngành tăng trưởng 3,78% và kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,63 tỉ USD. Trong 10 tháng năm 2026, tăng trưởng 5,9%, kim ngạch xuất khẩu 62,891 tỉ USD. Những kết quả này cho thấy vai trò quan trọng của ngành trong đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô.

Gắn kết để đột phá

Dù đạt nhiều kết quả tích cực nhưng công tác nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ và thương mại hóa sản phẩm để thúc đẩy phát triển nông nghiệp vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Sản xuất nông nghiệp còn gặp khó và hạn chế về quy mô sản xuất, công nghệ, giống, vật tư, chế biến sâu, liên kết chuỗi giá trị và khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế. Chuỗi logistics vẫn còn bất cập và chưa tối ưu hóa. Các chuỗi hàng hóa nông sản mang tính liên vùng rất cao, nhưng hoạt động nghiên cứu còn bị chia cắt, phân tán và thiếu hẳn một cơ chế kết nối liên thông để vận hành hiệu quả. Do vậy, cần đổi mới và nâng cao năng lực nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ trong phát triển nông nghiệp. Đặc biệt, phải gắn chặt nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tế của địa phương và doanh nghiệp, xem đây là “chìa khóa” để tạo ra những bước đột phá thực chất.

Ông Trần Kim Chung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Tập đoàn CT Group, cho rằng: “Dù có các doanh nghiệp, mảng ngành hàng đã làm khá tốt việc ứng dụng khoa học công nghệ, nhưng còn thiếu sự cộng hưởng và kết nối để tạo sức bật chung trên một nền tảng công nghệ giữa các ngành, lĩnh vực, địa phương và vùng. Tới đây, cần chuyển từ tư duy ứng dụng từng công nghệ riêng và từng dự án riêng sang tư duy dùng công nghệ để thiết kế không gian phát triển kinh tế của vùng”.

Theo ông Chung, công ty đang nghiên cứu và đề xuất triển khai xây dựng bản sao số nông nghiệp cho vùng ĐBSCL, giúp tạo sự kết nối, cộng hưởng lớn để nâng cao giá trị nông sản và các sản phẩm hàng hóa. Công cụ này giúp kết nối các dự án, ngành hàng và địa phương trên cùng một nền tảng, tạo điều kiện phát triển cực đại các ứng dụng AI và tự động hóa, hỗ trợ đắc lực cho toàn vùng, địa phương, doanh nghiệp và người dân trong tối ưu chi phí, sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Đẩy mạnh áp dụng khoa học, công nghệ trong nghiên cứu giống mới và bảo vệ môi trường cũng là yêu cầu cấp thiết nhằm phát triển nông nghiệp bền vững. Theo ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam, từ thực tế phát triển hệ thống chăn nuôi công nghệ cao của công ty cho thấy, muốn phát triển chăn nuôi quy mô lớn, hiệu quả và bền vững, cần giải quyết đồng bộ 2 bài toán cốt lõi là làm chủ công nghệ giống để nâng cao năng suất và làm chủ công nghệ môi trường để phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và biến đổi khí hậu phức tạp, các thị trường nhập khẩu đang liên tục thắt chặt yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường cùng giảm phát thải. Tăng trưởng nông nghiệp không thể tiếp tục chủ yếu dựa vào việc mở rộng diện tích, tăng sản lượng hay khai thác lợi thế lao động và tài nguyên.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Thứ trưởng Bộ Nông Nghiệp và Môi trường, để tạo bước đột phá trong tăng trưởng giai đoạn 2027-2030, ngành cần chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng truyền thống, dựa chủ yếu vào quy mô và sản lượng sang mô hình dựa trên năng suất, chất lượng, công nghệ cao, chế biến sâu và giá trị gia tăng. Qua đó, góp phần tích cực vào thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế, đặc biệt giải pháp phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng, động lực thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG