Giảm phát thải trong sản xuất lúa chỉ có thể tạo ra giá trị bền vững khi gắn với tổ chức lại chuỗi sản xuất, tiêu thụ và cơ chế phân chia lợi ích.

Thực tiễn triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, bên cạnh thay đổi kỹ thuật canh tác, cần thúc đẩy liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, mở rộng thị trường cho gạo chất lượng cao, đồng thời huy động nguồn lực đầu tư để quá trình chuyển đổi có thể duy trì lâu dài.

Tại thành phố Cần Thơ đã triển khai 89 mô hình thí điểm Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp trên diện tích 14.000 ha. Ảnh: Thu Hiền/TTXVN

Liên kết chuỗi, mở rộng thị trường

Thực tiễn từ các mô hình cho thấy, liên kết chuỗi trong nông nghiệp cần được xây dựng từ khâu tổ chức vùng nguyên liệu đến thu mua và tiêu thụ, thay vì chỉ dừng ở việc hướng dẫn người dân áp dụng quy trình sản xuất. Khi doanh nghiệp tham gia từ sớm, hợp tác xã đủ năng lực tổ chức sản xuất và sản phẩm có đầu ra ổn định, nông dân sẽ có thêm cơ sở duy trì các tiêu chuẩn canh tác bền vững.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho rằng: Ngành lúa gạo không thể chỉ chạy theo năng suất, sản lượng mà phải hướng đến nâng cao thu nhập cho nông dân, thích ứng với biến đổi khí hậu và duy trì sức sản xuất của đất đai trong dài hạn. Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cần được nhìn nhận như một chương trình chuyển đổi tổng thể, kết hợp đồng bộ giữa kỹ thuật canh tác, tổ chức sản xuất, đầu tư hạ tầng và phát triển thị trường.

Trong chuỗi liên kết, nông dân trực tiếp sản xuất; hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu; doanh nghiệp tham gia cung ứng dịch vụ, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Các đơn vị nghiên cứu, khuyến nông hỗ trợ kỹ thuật, trong khi Nhà nước tạo điều kiện về chính sách và hạ tầng.

Một ví dụ là Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long” (TRVC), được triển khai trong giai đoạn 2023-2027. Dự án hướng đến cải thiện sinh kế của hộ trồng lúa quy mô nhỏ, giảm phát thải khí nhà kính, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và phát triển thương hiệu gạo carbon thấp với sự tham gia của một số doanh nghiệp như Công ty cổ phần Lương thực A An, Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Chơn Chính, Công ty TNHH Angimex-Kitoku, Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An và Công ty TNHH Lúa Gạo Việt Nam (Vinarice).

Theo báo cáo kết quả lũy kế đến hết mùa vụ thứ 3, dự án ghi nhận 84.459 ha sản xuất giảm phát thải, mức giảm phát thải khí nhà kính đạt 320.910 tấn CO₂ tương đương và lợi nhuận sản xuất của nông dân tăng 56,22%. Có 20.620 hộ nông dân tham gia, cùng 163 hợp tác xã và tổ hợp tác được kết nối trong quá trình triển khai.

Điểm đáng chú ý của dự án là gắn quy trình sản xuất với nhận diện thương hiệu và phát triển thị trường. Tháng 4/2025, nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh - Phát thải thấp” được ra mắt. Đến tháng 6/2025, 500 tấn gạo mang nhãn hiệu này đầu tiên đã được Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An xuất khẩu sang Nhật Bản. Đến nay, tổng lượng gạo được chứng nhận mang nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh - Phát thải thấp” đạt hơn 123.000 tấn, trong đó 53.897 tấn được xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu chất lượng cao. Để phát triển thị trường bền vững, doanh nghiệp cần tiếp tục mở rộng đầu ra, duy trì chất lượng và bảo đảm sản phẩm đáp ứng yêu cầu của từng thị trường. Bên cạnh xuất khẩu, một số doanh nghiệp đã đưa gạo được chứng nhận phát thải thấp vào tiêu thụ nội địa.

Tuy nhiên, đại diện các hợp tác xã, nông hộ cho rằng, để những kết quả bước đầu tạo sức lan tỏa, việc xây dựng thương hiệu gạo xanh, phát thải thấp cần đi cùng cơ chế phân chia lợi ích minh bạch. Nếu chi phí tuân thủ quy trình mới chủ yếu do nông dân gánh chịu, trong khi giá bán và đầu ra chưa tương xứng, liên kết khó duy trì ổn định. Ngược lại, khi các bên cùng tham gia, chia sẻ trách nhiệm và có cơ chế tiêu thụ rõ ràng, sản xuất phát thải thấp sẽ có thêm động lực phát triển.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết: Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất điều chỉnh việc thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao sẽ được triển khai trên toàn bộ diện tích canh tác lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long, với mục tiêu đến năm 2030 đạt tối thiểu 1 triệu ha. Về canh tác bền vững, toàn bộ diện tích tham gia Đề án phải áp dụng ít nhất một quy trình canh tác bền vững và được cấp mã số vùng trồng theo yêu cầu quản lý của địa phương. Các chỉ tiêu giảm đầu vào gồm giảm 30% lượng lúa giống, giảm 30% lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, giảm 20% lượng nước tưới.

Nông dân xã Phước Long (tỉnh Cà Mau) thu hoạch lúa vụ Đông Xuân. Ảnh: Chanh Đa/TTXVN

Về tổ chức sản xuất, 100% diện tích sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải và tăng trưởng xanh phải được tổ chức theo các hình thức liên kết phù hợp; tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 70%. Đối với bảo vệ môi trường và tăng trưởng xanh, Đề án đặt mục tiêu giảm hơn 10% lượng phát thải khí nhà kính, tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch dưới 8% và thu gom 100% lượng rơm rạ. Về hiệu quả kinh tế, giá trị gia tăng trong chuỗi lúa gạo phấn đấu tăng 40%, tỷ suất lợi nhuận đạt trên 50%. Đồng thời, lượng gạo xuất khẩu mang thương hiệu gạo xanh, phát thải thấp chiếm trên 20% tổng lượng gạo xuất khẩu của toàn vùng chuyên canh.

Để đạt các mục tiêu trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tập trung rà soát, xác định và quản lý vùng thực hiện; nâng tỷ lệ diện tích áp dụng đầy đủ quy trình sản xuất bền vững; hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra giảm phát thải (MRV); đầu tư hạ tầng và phát triển kinh tế tuần hoàn; củng cố hợp tác xã, tổ hợp tác và liên kết doanh nghiệp; phát triển thị trường và cơ chế tạo giá trị từ kết quả giảm phát thải.

Tối ưu hoá nguồn lực

Đồng Tháp là một trong những địa phương có diện tích canh tác lúa lớn ở Đồng bằng sông Cửu Long, cũng là nơi tổ chức thí điểm nhiều mô hình chuyển đổi canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp cho biết, thời gian qua, các dự án, các mô hình sản xuất trong chuỗi giá trị lúa gạo đang tập trung giảm phát thải theo mục tiêu Netzero vào năm 2050. Tuy nhiên, nếu chỉ giảm phát thải thôi là chưa đủ để bền vững, làm thế nào để cắt giảm chi phí, năng cao hiệu quả kinh tế và sức cạnh tranh của sản phẩm cũng là yêu cầu rất cấp thiết.

Theo ông Nguyễn Phước Thiện, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa chuỗi sản xuất, giúp địa phương, hợp tác xã và nông dân lựa chọn phương án sản xuất phù hợp, tiết giảm chi phí. Các bộ, ngành cần phối hợp tháo gỡ vướng mắc về định mức kỹ thuật, tiêu chuẩn thị trường; đồng thời có cơ chế hỗ trợ vốn cụ thể cho các mô hình quy mô lớn từ ngân sách nhà nước, tổ chức quốc tế và nguồn lực xã hội hóa, tạo điều kiện để địa phương chủ động triển khai.

Về đầu tư thiết bị, cần tránh tình trạng mua sắm máy móc dàn trải, khai thác không hiệu quả. Thay vào đó, có thể nghiên cứu mô hình trung tâm dịch vụ nông nghiệp kỹ thuật số của Hàn Quốc; trong đó Nhà nước đầu tư thiết bị cơ bản để người dân, hợp tác xã thuê hoặc sử dụng dịch vụ, giảm chi phí đầu tư ban đầu. Đồng thời, nhân rộng các mô hình sản xuất quy mô lớn, gắn với xây dựng thương hiệu gạo sạch đạt tiêu chuẩn quốc tế, qua đó giảm chi phí, tăng lợi nhuận cho nông dân và nâng cao vị thế gạo Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Liên quan đến nguồn vốn cho chuỗi giá trị ngành lúa gạo, Tiến sĩ Trần Đại Nghĩa phân tích, đối với sản xuất lúa phát thải thấp, thách thức không chỉ nằm ở quy mô vốn mà còn ở cách thiết kế và phân bổ nguồn lực. Việc huy động vốn cần kết hợp nhiều công cụ, trong đó có nguồn vốn công, tài chính ưu đãi, bảo lãnh và các cơ chế tài chính hỗn hợp nhằm chia sẻ rủi ro, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia. Cùng với đó, cần cải thiện bảo hiểm rủi ro nông nghiệp, chuẩn bị danh mục dự án đủ điều kiện đầu tư và nâng cao năng lực tài chính cho các tổ chức tham gia chuỗi giá trị.

Tại Đề án 1 triệu ha lúa, báo cáo ghi nhận doanh số giải ngân tín dụng lũy kế đến cuối tháng 4/2026 đạt khoảng 4.000 tỷ đồng, với lãi suất thấp hơn tối thiểu 1%/năm. Đây là nguồn lực hỗ trợ hoạt động liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Tuy nhiên, để chuyển đổi diễn ra trên diện rộng, cần tiếp tục cải thiện khả năng tiếp cận vốn của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, nhất là các chủ thể phải đầu tư cho hạ tầng, công nghệ, thu mua và chế biến.

Áp dụng cơ giới hóa nhiều khâu trong canh tác lúa giúp giảm chi phí đầu tư, giúp nông dân nâng cao lợi nhuận. Ảnh: Tuấn Kiệt/TTXVN

Cùng với vốn tín dụng, việc hoàn thiện hệ thống MRV có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng chứng minh kết quả và tiếp cận các nguồn lực xanh. Đây là cơ sở phục vụ theo dõi, đánh giá quy trình sản xuất và kết quả giảm phát thải, đồng thời hỗ trợ truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Tuy vậy, việc đo đạc và ghi nhận kết quả mới là một phần của quá trình. Các bên còn cần hoàn thiện cơ chế chứng nhận, quản lý nguồn thu và phân chia lợi ích nếu hình thành các khoản chi trả dựa trên mức giảm phát thải. Quan trọng hơn, những cơ chế này phải bảo đảm nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trực tiếp tham gia có thể tiếp cận lợi ích tương xứng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, quan điểm của Đảng và Nhà nước trong phát triển nông nghiệp là lấy nông dân làm trung tâm, doanh nghiệp làm động lực, khoa học và công nghệ làm nền tảng. Nhà nước có trách nhiệm kiến tạo chính sách, huy động nguồn lực và hỗ trợ quản trị rủi ro, không để người trồng lúa đơn độc gánh chịu chi phí chuyển đổi.

“Chúng ta không thể để người nông dân một mình gánh vác chi phí của quá trình chuyển đổi. Không thể chỉ kêu gọi nông dân áp dụng các phương thức canh tác để giảm phát thải mà không có cơ chế bảo đảm quyền lợi tương xứng, thậm chí để họ phải đối mặt với nguy cơ giảm thu nhập”, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nêu rõ.

Theo đó, việc thực hiện mục tiêu 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp cần chuyển từ việc triển khai các dự án riêng lẻ sang phương thức phối hợp trong một chương trình thống nhất, bảo đảm sự liên kết, bổ trợ và kế thừa giữa các hoạt động. Nguồn lực đầu tư công tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, đồng thời cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, định chế tài chính và đối tác phát triển, đặc biệt thông qua các nguồn vốn ưu đãi phù hợp.

Định hướng mở rộng diện tích sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp cần đi đôi với nâng cao năng lực hợp tác xã, tăng cường liên kết doanh nghiệp, hoàn thiện hạ tầng và phát triển thị trường. Khi kết quả giảm phát thải được xác định minh bạch, sản phẩm có đầu ra ổn định và người trồng lúa được chia sẻ lợi ích tương xứng, chuyển đổi xanh mới có thể trở thành lợi thế cạnh tranh thực chất của ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Xuân Anh/TTXVN