22/11/2026 - 10:23

Đình Thoại Ngọc Hầu - dấu tích khai mở vùng đất Nam Bộ 

Đình Thoại Ngọc Hầu (ảnh), tọa lạc bên triền núi Sập, thuộc xã Thoại Sơn, tỉnh An Giang, trong không gian thoáng đãng với những hàng cổ thụ tỏa bóng quanh năm. Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, ngôi đình còn lưu giữ những dấu tích quan trọng về lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ, tiêu biểu là Bia Thoại Sơn được dựng năm 1822.

Từ công trình đào kênh Thoại Hà đến sự hình thành ngôi đình

Vào thế kỷ XIX, vùng đất Thoại Sơn còn nhiều khu vực hoang vu, cây rừng và cỏ dại mọc dày, các đường nước tự nhiên nhỏ hẹp, bùn lấp, gây khó khăn cho việc đi lại bằng ghe thuyền. Năm 1818, khi giữ chức Trấn thủ Vĩnh Thanh, Thoại Ngọc Hầu vâng lệnh triều đình tổ chức đào kênh Đông Xuyên, tức kênh Thoại Hà. Công trình góp phần hoàn thiện giao thông thủy, mở mang giao thương và quá trình tụ cư phát triển kinh tế ở địa phương.

Để ghi dấu công trình, Thoại Ngọc Hầu cho dựng Miếu Sơn Thần dưới chân núi và lập bia đá ghi lại sự việc, đồng thời giải thích nguồn gốc tên núi Thoại Sơn. Năm Minh Mạng thứ III (1822), ông tổ chức lễ dựng bia và khánh thành Thần Miếu. Từ đó, tấm bia không chỉ ghi dấu một công trình thủy lợi quan trọng mà còn trở thành chứng tích lịch sử về quá trình khai mở vùng đất này.

Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp chiếm đóng Nam Kỳ, nhiều cơ sở và địa điểm có ý nghĩa lịch sử tại địa phương bị thay đổi. Năm 1904, viên chủ tỉnh người Pháp cho chuyển Bia Thoại Sơn về dựng tại hoa viên ở tỉnh lỵ Long Xuyên. Sau đó, nhận thấy nội dung văn bia không phù hợp với địa điểm mới, bia được đưa trở lại khu vực Thoại Sơn. Tuy nhiên, vị trí dựng bia ban đầu đã bị quân Pháp chiếm đóng làm doanh trại, nên bia được đưa đến địa điểm hiện nay, gần rạch Cống Cô và cách vị trí cũ khoảng 300m.

Sau khi bia được dựng lại, năm 1922, hương chức Hội tề cùng nhân dân làng Thoại Sơn xây dựng ngôi đình để thờ Khâm sai Thống chế Thoại Ngọc Hầu, đồng thời bảo vệ tấm bia trước tác động của thời tiết. Ngôi đình vì thế ra đời trong mối liên hệ trực tiếp với Bia Thoại Sơn và ký ức về công cuộc khai phá vùng đất.

Hơn 20 năm sau, làng cử người ra kinh đô Huế dâng sớ phong thần cho Thoại Ngọc Hầu. Ngày 15 tháng 8 năm 1943, vua Bảo Đại sắc phong danh hiệu “Thần Đôn Ngưng Dực Bảo Trung Hưng”. Sắc phong được lưu giữ và thờ phụng tại đình.

Kiến trúc và nghệ thuật bài trí thờ tự

Đình Thoại Ngọc Hầu có mặt tiền quay về hướng Nam, được xây dựng trên nền đá núi cao hơn mặt đất khoảng 2,5m. Lối lên đình gồm 18 bậc cấp, hai bên được kè đá vững chắc. Tổng thể kiến trúc gồm 3 bộ phận chính: võ ca, võ quy và chính điện được bố trí theo kết cấu ba gian hai chái. Công trình có chiều dài khoảng 34m, rộng 14m; hệ thống cột, kèo, đòn tay, rui và mè chủ yếu làm bằng gỗ, với 40 cột tròn được bố trí theo kiểu tứ trụ, kết hợp các hàng cột phụ và cột hiên.

Mái đình lợp ngói đại tiểu, tạo thành ba cấp mái. Phần mái chính điện mang dáng dấp cổ lầu; bờ nóc trang trí hình lưỡng long triều dương, mây, hoa sen và các mô típ hoa lá, hình học. Góc mái gắn tượng kỳ lân. Những yếu tố trang trí truyền thống kết hợp với một số chi tiết chịu ảnh hưởng mỹ thuật phương Tây, thể hiện qua cách xử lý mặt tường, ô thông gió và bố cục mặt tiền. Sự kết hợp này tạo nên diện mạo riêng của ngôi đình, vừa duy trì tính trang nghiêm của kiến trúc tín ngưỡng, vừa phản ánh quá trình biến đổi trong nghệ thuật xây dựng ở địa phương.

Không gian bên ngoài gồm Đàn thờ Thần Nông, Miếu Ngũ hành, Miếu Thổ thần và Miếu Sơn quân thể hiện sự hiện diện của quan niệm dân gian về tự nhiên, sản xuất nông nghiệp và đời sống cộng đồng. Trong đó, Đàn thờ Thần Nông gợi nhắc nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, vốn giữ vị trí quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển các cộng đồng cư dân Nam Bộ.

Bên trong đình, võ ca là nơi tổ chức diễn xướng hát bội trong những dịp lễ hội. Tại võ quy, tượng bán thân Thoại Ngọc Hầu mặc quan phục được đặt trên tủ thờ bằng gỗ. Phía sau tượng là Bia Thoại Sơn, tạo nên sự gắn kết trực tiếp giữa việc thờ phụng nhân vật lịch sử và việc bảo tồn chứng tích về công cuộc khai phá vùng đất. Bia được dựng năm 1822, có mặt trước khắc 629 chữ ghi lại việc đào kênh và nguồn gốc tên núi Thoại Sơn. Phần trán bia khắc hai chữ “Thoại Sơn”; diềm bia trang trí các mô típ dây lá, dây lá hóa rồng và song phụng. Những đường chạm khắc mềm mại, tinh xảo làm tăng giá trị nghệ thuật của tấm bia, đồng thời cho thấy trình độ tạo tác đá trong giai đoạn đầu triều Nguyễn. Năm 1996, tại đình dựng thêm bia đá ghi bản dịch nghĩa bằng chữ quốc ngữ. 

Chính điện là nơi thờ tự quan trọng nhất của đình. Các bàn thờ được bố trí theo trật tự, nổi bật là khám thờ Thoại Ngọc Hầu, được chạm khắc các mô típ vừa có giá trị trang trí, vừa thể hiện quan niệm biểu tượng phổ biến trong nghệ thuật tín ngưỡng truyền thống.

Nhìn chung, kiến trúc Đình Thoại Ngọc Hầu là sự kết hợp giữa không gian thờ tự, nghệ thuật chạm khắc gỗ, trang trí kiến trúc và việc lưu giữ di vật lịch sử. Trong tổng thể ấy, Bia Thoại Sơn giữ vị trí đặc biệt, bởi đây vừa là hiện vật có giá trị văn bản, vừa là chứng tích gắn với sự hình thành của ngôi đình và lịch sử địa phương.

Giá trị lịch sử và văn hóa

Giá trị nổi bật của Đình Thoại Ngọc Hầu trước hết nằm ở mối liên hệ với công cuộc khai phá, mở mang vùng đất An Giang đầu thế kỷ XIX. Kênh Thoại Hà góp phần mở rộng giao thông thủy, tạo điều kiện cho hoạt động đi lại và phát triển kinh tế. Bia Thoại Sơn ghi lại dấu mốc lịch sử ấy, còn ngôi đình tiếp tục duy trì việc tưởng niệm Thoại Ngọc Hầu trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Ba yếu tố công trình thủy lợi, văn bia và đình thờ kết nối với nhau, tạo nên một không gian di tích mang giá trị lịch sử rõ nét.

Đình còn gắn với truyền thống yêu nước và phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân địa phương. Năm 1945, phong trào Thanh niên Tiền phong phát triển tại Thoại Sơn dưới sự vận động của những nhân sĩ yêu nước. Theo ký ức của các bậc cao niên, một số hoạt động của phong trào được tổ chức tại đình. Trong giai đoạn 1945-1964, vào những dịp kỷ niệm ngày 19-8, Quốc khánh 2-9... Thanh niên Tiền phong xã Thoại Sơn tập trung tại đây dâng hương, sau đó tổ chức các hoạt động liên quan đến việc treo cờ trên pháo đài ở đỉnh núi Sập. 

Về phương diện văn hóa, đình là nơi bảo lưu các hình thức thờ tự dân gian, nghệ thuật trang trí truyền thống và không gian diễn xướng hát bội. Hoạt động thờ phụng Thoại Ngọc Hầu thể hiện sự tri ân đối với người có công khai mở vùng đất; việc gìn giữ bia đá giúp duy trì ký ức lịch sử qua nhiều thế hệ. Trong khi đó, kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc phản ánh những quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng đã góp phần định hình diện mạo văn hóa đình làng ở Nam Bộ. 

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Đình Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn là Di tích cấp quốc gia vào năm 2019. Lễ hội Kỳ yên ở Đình Thoại Ngọc Hầu được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2020.

HUỲNH HÀ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bảo tàng An Giang (2018), Lý lịch di tích Đình Thoại Ngọc Hầu.

2. UBND tỉnh An Giang (2013), Địa chí An Giang.

Chia sẻ bài viết