Bài 2: Mở cửa “Mê Kông xanh”

Trong không gian phát triển mới, TP Cần Thơ được ví như “cửa ngõ Mê Kông xanh” với hệ thống sông rạch, cồn nổi cùng bờ biển dài, định hình văn hóa sông nước, văn hóa biển giàu bản sắc và tài nguyên sáng tạo. Vấn đề là làm sao đánh thức, chuyển hóa nguồn tài nguyên ấy thành những sản phẩm văn hóa đặc trưng, có giá trị.

Ông Đỗ Thanh Bình, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ (thứ 4 từ trái sang); ông Trương Cảnh Tuyên, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ (thứ 5 từ phải sang); bà Nguyễn Thị Ngọc Điệp, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ (thứ 4 từ phải sang), cùng lãnh đạo các sở, ngành tham quan Hội thi gói và trưng bày bánh chưng, bánh tét dịp Giỗ Tổ Hùng Vương.

Từ sông dài ra biển rộng

Sau chuyến tham quan Chợ nổi Cái Răng (phường Cái Răng), rồi ngồi tàu ngắm sông Cần Thơ, ra sông Hậu, trải nghiệm bè cá, các loại hình văn hóa dân gian đặc sắc ở Cồn Sơn (phường Bình Thủy), ông Robert, du khách Đức nhận định Cần Thơ có vẻ đẹp sông nước rất cuốn hút, đậm tính bản địa mà cũng phù hợp với các xu hướng du lịch, trải nghiệm hiện đại.

Hệ thống các cồn nổi trên sông Hậu qua địa bàn TP Cần Thơ định hình nét văn hóa sông nước rõ nét. Trong ảnh: Cồn Sơn (phường Bình Thủy) nhìn từ trên cao. Ảnh: DUY KHÔI

Sau hợp nhất, TP Cần Thơ sở hữu thế mạnh sông nước, với khoảng 100km sông Hậu chảy qua; hệ thống kênh, sông nội địa như sông Cần Thơ, sông Mỹ Thanh, sông Maspero, kênh xáng Xà No... PGS.TS. Lê Anh Tuấn (Đại học Cần Thơ) chỉ ra điểm thú vị của TP Cần Thơ với những “ngã hình sao”: Ngã Năm, Ngã Sáu, Ngã Bảy. Thành phố còn sở hữu hàng chục cồn nổi, được ví von là những “hạt ngọc” trên sông Hậu. Đây là những tài nguyên có khả năng định hình thương hiệu sông nước của Cần Thơ.

Qua hàng trăm năm kiến tạo và phát triển, người Cần Thơ định hình nét văn hóa liên quan đến sông nước, được tích tụ từ dòng phù sa châu thổ. Đó là văn minh miệt vườn, tri thức dân gian, phong tục tập quán, làng nghề, văn hóa nghệ thuật gắn với sông nước... gọi chung là văn hóa sông nước Cần Thơ.

PGS.TS Huỳnh Văn Đà, Phó Trưởng Khoa Khoa học Chính trị, Xã hội và Nhân văn, Đại học Cần Thơ, đồng Chủ tịch Chương trình Di sản Văn hóa, Lãnh đạo môi trường và Đa dạng sinh học của UNESCO, nhận định: Văn hóa sông nước là một trong những giá trị đặc trưng và có tính nhận diện cao nhất của Cần Thơ. Văn hóa sông nước Cần Thơ có tính “sống” và khả năng kết nối nhiều giá trị khác nhau. Ông ví dụ, Chợ nổi Cái Răng chứa đựng cả một câu chuyện về lịch sử giao thương, sinh kế, văn hóa mua bán trên sông và cách con người tổ chức đời sống trong môi trường sông nước.

Về thế mạnh của Cần Thơ sau hợp nhất, ông Vũ Thống Nhất, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nhà văn thành phố, nhận định: “Nhận diện thế mạnh của Cần Thơ trong tương lai, cần có cái nhìn rộng mở, từ sông dài ra biển rộng, từ lòng sông ra cửa biển, mới thấy hết tiềm năng phát triển của thành phố”. Thành phố hiện có bờ biển dài 72km, với 6/103 xã, phường giáp biển, định hình văn hóa biển rõ ràng, điểm nhấn là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề và Lễ cúng Phước Biển (Chrôi Rum Chếk).

Nhiệm vụ Quy hoạch chung TP Cần Thơ đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, xác định mục tiêu: “Phát triển TP Cần Thơ trở thành đô thị sông - nước gắn với các hạ tầng tự nhiên (kênh rạch, sông, biển) hiện đại, đặc sắc của Đông Nam Á, là ‘Cửa ngõ Mê Kông xanh - thông minh - giàu bản sắc’”. Hành trình hạt phù sa từ sông ra biển, trầm tích văn hóa được bồi đắp cho một thành phố giàu bản sắc. Đây cũng là tài nguyên phát triển công nghiệp văn hóa. Ông Vũ Thống Nhất kỳ vọng: “Nếu khai thác đúng cách, mỗi mét nước đều có thể đẻ ra tiền”.

Lễ hội Văn hóa Sông nước là sáng kiến hay của TP Cần Thơ.

3 "trụ cột" và 5 "vệ tinh"

Lễ hội Văn hóa Sông nước là sáng kiến hay của TP Cần Thơ trong phát triển công nghiệp văn hóa. Nhiều chuyên gia cho rằng, đặc trưng sông nước ĐBSCL không chỉ riêng địa phương nào, nhưng Cần Thơ đã nhạy bén và tổ chức thành công lễ hội lần đầu tiên vào cuối năm 2025, thu hút khoảng 570.000 lượt khách, trong đó có khoảng 30.000 lượt khách quốc tế, 93.000 lượt khách lưu trú với tổng thu từ hoạt động lễ hội và du lịch đạt khoảng 460 tỉ đồng.

PGS.TS Huỳnh Văn Đà phân tích: Khả năng kết nối nhiều giá trị của văn hóa sông nước Cần Thơ là điểm giao giữa văn hóa và công nghiệp văn hóa. Cần Thơ cần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên văn hóa để phục vụ du lịch sang tư duy rộng hơn là phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa dựa trên tài nguyên văn hóa. “Chúng ta có thể kể một câu chuyện về Cần Thơ thông qua một bộ phim, một sản phẩm thực tế ảo, tour trải nghiệm hay một thương hiệu thiết kế lấy cảm hứng từ văn hóa sông nước?”, PGS.TS Huỳnh Văn Đà lý giải.

Quả vậy, văn hóa sông nước Cần Thơ phong phú với Chợ nổi Cái Răng, Hò Cần Thơ, Lễ hội Đua ghe Ngo; văn hóa biển có những lễ hội, tri thức dân gian nghề biển... Thời gian qua, Cần Thơ có nhiều nỗ lực trong “cụ thể hóa” sản phẩm văn hóa sông nước như tổ chức các lễ hội, sự kiện nhưng khả năng định vị thương hiệu chưa cao; sản phẩm văn hóa du lịch sông nước còn manh mún, trùng lặp. Chợ nổi Cái Răng hiện đang được khai thác ở “ngoại hình” chứ chưa hết chiều sâu văn hóa. Nhiều cồn trên sông Hậu dù có cảnh quan và đời sống cộng đồng phong phú nhưng sản phẩm trải nghiệm chưa tạo được "căn cước" riêng. Sản phẩm văn hóa biển hầu như chưa có...

“Nút thắt” lớn nhất của Cần Thơ không ở tài nguyên, mà ở hệ sinh thái chưa đủ mạnh để biến tài nguyên thành sản phẩm và đưa sản phẩm ra thị trường. “Tôi hình dung tài nguyên văn hóa giống như một vùng nguyên liệu tốt. Muốn tạo ra giá trị cao hơn phải có người sáng tạo, công nghệ chế biến, thương hiệu, phương thức phân phối và thị trường. Cần Thơ hiện nay cần xây dựng cho được "nhà máy chế biến văn hóa" theo nghĩa đó. Không phải một tòa nhà, mà là một hệ sinh thái kết nối văn hóa, sáng tạo, doanh nghiệp, công nghệ và du lịch”, TS Trần Hữu Hiệp chia sẻ.

“Nhà máy chế biến văn hóa”, vì thế, trước hết phải tạo ra được sản phẩm. Đó cũng là cách để Cần Thơ từ “bán một chuyến đi” sang bán một câu chuyện, một trải nghiệm, một thương hiệu văn hóa. Và cao hơn, từ một sản phẩm đơn lẻ hình thành chuỗi giá trị liên ngành.

Miệt vườn làm nên nét đẹp của văn hóa sông nước Cần Thơ, là sản phẩm du lịch mang tính đặc trưng, thu hút du khách. Ảnh: DUY KHÔI

Cần Thơ có thể xác định 3 “trụ cột” của chuỗi sản phẩm công nghiệp văn hóa từ văn hóa sông nước: lễ hội, văn hóa dân gian và du lịch. Lễ hội tạo không gian; văn hóa dân gian cung cấp chất liệu sáng tạo và du lịch kết nối sản phẩm với thị trường. Theo các chuyên gia, còn có 5 “vệ tinh” xoay quanh 3 “trụ cột” này. Sông Cần Thơ sẽ là không gian kể chuyện văn minh miệt vườn, văn hóa chợ nổi. Sông Maspero sẽ là dòng sông di sản nối kết văn hóa Khmer. Sông Hậu sẽ kết nối những cồn nổi được bồi đắp từ bề dày phù sa văn hóa. Kênh xáng Xà No kể lịch sử văn minh kinh xáng và con đường lúa gạo Nam Bộ. Vùng ven biển Trần Đề - Vĩnh Châu với hệ thống di sản lễ hội và sinh kế nghề biển. Khi được liên kết và khai thác hiệu quả, 3 “trụ cột”, 5 “vệ tinh” này có thể tạo thành dòng sản phẩm liên tục, giá trị.

***

Nghị quyết số 80-NQ/TW đề ra nhiệm vụ xây dựng, phát triển hệ sinh thái văn hóa mang bản sắc Việt Nam, đa dạng, hiện đại, có sức mạnh dẫn dắt, thúc đẩy xã hội phát triển bền vững. Cần Thơ đang dần định vị thương hiệu văn hóa sông - biển, góp phần đưa “Cửa ngõ Mê Kông xanh” trở thành không gian sáng tạo, nơi những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành các sản phẩm đặc trưng, tạo thêm động lực cho phát triển.

Mời xem tiếp bài 3: Đánh thức kinh tế di sản

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH