Bút ký: Thanh Nhã

“Dạy con, con nhớ lấy lời. Trọng cha, kính mẹ, suốt đời chớ quên”; “Vè này mới bước vào đời. Còn bao điều phải con thời học thêm”... Trong kho tàng văn hóa dân gian, những câu hát, lời ca mộc mạc này chính là bài học đầu tiên trong tâm thức của rất nhiều người. Ngày nay, những bài ca ấy dần ít xuất hiện nhưng vẫn còn đó một di sản tinh thần quý báu được trao truyền giữa các thế hệ.

Một lời ru, ba thế hệ...

“Ầu ơ, ví dầu cầu ván đóng đinh. Cầu tre lắt lẻo gập ghình (ghềnh) khó đi. Khó đi mẹ dắt con đi. Con đi trường học, mẹ đi trường đời”.

Bà Trần Thị Nguợt và cháu nội, cô giáo Lê Thị Như. Ảnh: Phi Lai

Câu hát mộc mạc ấy đã "đi" suốt ba thế hệ trong gia đình nhỏ của bà Huỳnh Thị Nữ. Người phụ nữ ở xã Vĩnh Thuận Đông, TP Cần Thơ, tuổi đã hơn 70, cả đời gắn với những mùa cấy lúa xuyên cả đêm trăng hay mùa nước nổi dầm mình giăng lưới, đặt lờ kiếm cá từ lúc nửa khuya... Những năm tháng đó, bà đem “vốn liếng” những bài ru con thuộc từ hồi còn nhỏ, dạy các con gái lớn của mình để thay mẹ ru em. Bà Nữ kể: “Mấy bài đó tui nghe bà ngoại với mẹ hồi xưa ca rồi tự nhiên thuộc. Rồi cũng tự nhiên, tôi hát ru con mình. Mấy đứa nhỏ cũng hát theo...”.

Cũng tự nhiên như hơi thở, con gái bà Nữ, chị Trần Thị Thảnh lại  hát ru con dưới mái hiên dịu mát bóng dừa quê ngoại. Cuộc sống bộn bề, chị cố gắng dành cho con gái 3 tuổi của mình trọn vẹn những ngày cuối tuần êm đềm bên mẹ. Với chị, lời ru chính là sợi dây kết nối. “Trẻ nhỏ đâu hiểu hết những lời mình dạy dỗ, nhưng hát ru sẽ thay mình trò chuyện với con. Tôi thích những câu như: con ơi nhớ lấy câu này, khôn ngoan đá đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau...” - chị Thảnh chia sẻ.

Lời ăn tiếng nói chân phương thành vần, thành điệu. Người không hữu ý, vẫn dần thấm từng câu chữ. Những bài học khai tâm cứ nhẹ nhàng len vào giấc ngủ trẻ thơ...

“Con ơi mẹ bảo con này,

Học buôn học bán cho tày người ta.

Con đừng học thói chua ngoa,

Họ hàng ghét bỏ, người ta chê cười…”

Rất nhiều người cho rằng, qua những lời ru tha thiết, tình yêu thương gia đình, tình vợ chồng son sắt đến lòng yêu quê hương, đất nước được nuôi dưỡng, hun đúc ngay từ thuở ấu thơ. Sinh thời, cố Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Khê từng bộc bạch: “Tôi mong sao có một dịp gì để khơi lại các cuộc hát ru, tìm từ trong đống tro tàn những ngọn lửa bập bùng cháy lên, để câu hát ru không bao giờ lịm tắt trên môi các bà mẹ...”. Ước nguyện của ông không hề xa vời. Dù lời ru dần thưa vắng dưới những mái nhà, nhưng khi nhịp võng đong đưa, khi ánh mắt trẻ thơ đón chờ giấc ngủ, lời ru thấm đẫm ân tình cứ vậy cất lên...

Cô Nguyễn Thị Hằng, giáo viên dạy văn của Trường THCS Hoàng Diệu, hội viên Hội Nhà văn TP Cần Thơ khẳng định, chính vì đã bám rễ, ăn sâu vào đời sống, tâm tình của con người, lời ru sẽ không bao giờ mất đi. Cô nói: “Xung quanh mình, tôi luôn tìm thấy những người bà, người mẹ ru con bằng ca dao, đồng dao hay các bài vè dân gian được ông bà xưa truyền lại. Tôi tin rằng âm điệu đó sẽ nuôi dưỡng tâm hồn, lớn lên cùng các con, hình thành nhân cách tốt đẹp về sau”.

“Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn...”

Trong bài thơ “Ngồi buồn nhớ Mẹ ta xưa”, nhà thơ Nguyễn Duy từng viết: “Mẹ ru cái lẽ ở đời. Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn”. Có một cô giáo trẻ đã lớn lên cùng những câu vè của bà, của mẹ.

Một ngày về thăm nội, chị Lê Thị Như ở xã Hòa Thuận, tỉnh An Giang, giáo viên Trường Tiểu học Thuận Hòa 1, xã Xà Phiên, TP Cần Thơ, xúc động khi bên cánh võng từng được bà ru ngủ, chị nghe lại những bài vè năm cũ. Bà Trần Thị Nguợt, ngụ xã Vị Thanh 1, TP Cần Thơ, năm nay bước qua tuổi 85 mà vẫn đầy minh mẫn và hào hứng khi cháu con hỏi chuyện những bài vè. Bà đọc vang những câu vần mộc mạc, ngộ nghĩnh, lạ tai:

“Xứ Trà Lơn nhiều con tạm ở,

Mần lưới chài ngày tháng náu nương.

Gởi thơ về cho cha mẹ tỏ tường

Cùng huynh đệ đặng cho vãn ý.

Kể từ (khi) con băng ngàn dặm lý

Đến bây giờ đặng bảy tháng dư

Nghiêng mình nằm nhớ đến mẫu từ

Ngồi trở dậy ruột thầm quặn thắt...”

(trích bài vè Xứ Trà Lơn)

Bà Nguợt không rõ xứ Trà Lơn ở đâu, cũng không biết bài hát ra đời khi nào. Bà chỉ biết đây là tâm tình của một người con, vì nỗi túng quẫn mà mưu sinh xa xứ, nhớ mẹ cha, anh em, mà bao phen rơi nước mắt... Bà chia sẻ: “Hồi xưa, nghe bà ngoại đọc rồi thuộc lòng và nhớ tới nay đã hơn 80 năm. Hồi đó, tui hay hát cho mấy đứa nhỏ nghe. Nay tự nhiên nhớ lại, đọc chơi cho con cháu nó vui...”. Rồi bà nhịp võng, tay mân mê chiếc quạt còn thơm mùi mo cau mới cắt, tỉ mẩn lục tìm thêm trong trí nhớ.

“Ngó đâu ngó đó thì vui

Ngó dìa Xẻo Cui có ông Hương quản Đẩy.

Xem trong nhà thảy giàu đáng bạc muôn

Đủ vợ đủ chồng thì nên đại phước...”

(trích bài vè ông Hương quản Đẩy)

Bà Nguợt còn nhớ rất nhiều bài khác - không tên, cái tựa được đặt tự nhiên theo nội dung câu chuyện, như vè thằng Phú - tên một thanh niên có tánh hoang đàng; vè con cua; vè gái hư...

“Nghe vẻ nghe ve nghe vè con gái (hư)

...Làm biếng làm nhác

Tối lại coi hát sáng lại ngủ trưa.

Chồng kêu đổ thừa mắc con nó bú

Cái mặt chù ụ vô bếp lục cơm...”

Người viết bài này tìm hiểu thêm thì được biết, chỉ riêng bài vè gái hư này đã có nhiều dị bản. Nhưng tựu trung, tất cả đều có hàm ý phê phán, dạy con tránh xa thói hư, tật xấu.

“Vè này nhắn nhủ cho con,

Hư thân mất nết uổng công làm người.

Vè này mới bước vào đời

Còn bao điều phải con thời học thêm”.

Với chị Lê Thị Như, cả một “kho tàng” tri thức dân gian dần mở ra bên cánh võng. Chị bộc bạch: “Hồi nhỏ thích nghe nội nói vè vì có vần có điệu êm tai, có bài rất hài hước, chứ chưa hiểu nội dung. Sau này, mình dần hiểu, mỗi câu hát là kinh nghiệm ông bà ta đúc kết từ cuộc sống để châm biếm cái xấu, răn dạy đời sau. Cũng như nội luôn dạy mình đừng nghĩ làm điều cao xa mà trước hết hãy làm một người tử tế”.

Chị Như rồi sẽ mang câu chuyện của nội kể cho những lớp học trò. Cũng như mong muốn giữ cho con cháu những kỷ niệm đẹp về gia đình và những câu chuyện xưa má kể, chị Lê Hồng Đào, đang công tác tại Sở Giáo dục và Đào tạo TP Cần Thơ, con gái của bà Nguợt, đã tự mày mò, học cách mở trang, tạo kênh, rồi đăng tải những video clip về quê nhà, về má, lên mạng xã hội. Trên facebook “Dao Le Hong”, những clip bà Nguợt đọc vè thu hút hàng ngàn lượt xem, lượt thích… Trong hàng trăm bình luận để lại, rất nhiều người bất ngờ khi nghe lại những bài hát vè xưa ngỡ đã “thất truyền”. Có người kể mình xa quê đã nhiều năm, nay coi clip mà rưng rưng nỗi nhớ nhà, nhớ má…

Một lời ru, một bài vè, không chỉ là thanh âm đưa trẻ thơ vào giấc ngủ. Trí tuệ dân gian chắt lọc tinh hoa, từng câu từng chữ trở thành bài học khai tâm, dạy con người lẽ đúng sai, điều phải trái… Những bài học không đến từ sách vở lại có sức sống bền lâu, kết nối thế hệ này với thế hệ sau bằng những bài ca truyền miệng ngân nga cùng nhịp võng hoặc bằng “trang nhật ký mạng” lan tỏa nhờ công nghệ.