Bất chấp những căng thẳng địa chính trị đang sôi sục và cuốn Washington vào nhiều mặt trận, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio vừa đến Uzbekistan trong nỗ lực thúc đẩy quan hệ thương mại với khu vực Trung Á, cạnh tranh lợi ích với Nga và Trung Quốc.

Các quan chức Uzbekistan chào đón Ngoại trưởng Mỹ Rubio (phải) và phu nhân tại sân bay Samarkand ngày 18-10. Ảnh: Telegram

C5+1: Từ Samarkand đến Nhà Trắng

Ngày 18-10, Ngoại trưởng Rubio dẫn đầu phái đoàn gồm hơn 200 lãnh đạo doanh nghiệp đã hạ cánh xuống thành phố Samarkand của Uzbekistan, đánh dấu chuyến thăm đầu tiên của ông tới Trung Á trên cương vị nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ. Tại Samarkand, ông Rubio sẽ gặp các bộ trưởng Nhóm C5+1, gồm Mỹ và 5 quốc gia Trung Á là Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan.

Mỹ đang tích cực tiếp cận khu vực giàu tài nguyên này để tìm nguồn cung vonfram, đất hiếm và uranium. Cuộc họp thượng đỉnh với 5 nhà lãnh đạo Trung Á tại Nhà Trắng vào tháng 11 năm ngoái đã mang lại các thỏa thuận thương mại trị giá 25 tỉ USD, trong đó dự án vonfram tại Kazakhstan có giá trị 1,1 tỉ USD.

Các nước thuộc Liên Xô cũ vẫn duy trì mối liên kết với Mát-xcơ-va thông qua các đường ống năng lượng, cũng như mạng lưới an ninh và di cư. Tuy nhiên, ảnh hưởng của Nga đã giảm kể từ khi xung đột tại Ukraine bùng phát vào năm 2022.

Trong khi đó, Trung Quốc là đối tác thương mại hàng đầu của cả 5 nước Trung Á. Các công ty Trung Quốc đã ký kết hàng loạt thỏa thuận liên quan đến năng lượng, với mục đích mua khí đốt tự nhiên tại Turkmenistan, uranium ở Kazakhstan và đất hiếm tại Tajikistan.

Tương tự, Mỹ xác định việc tìm kiếm nguồn cung đất hiếm và cải thiện cơ cấu năng lượng là những trọng tâm trong chính sách đối ngoại của nước này.

Mỹ trở lại Trung Á?

Hội nghị thượng đỉnh C5+1 năm nay, diễn ra từ ngày 17 đến 20-10, báo hiệu cách tiếp cận mới của Mỹ đối với khu vực.

Trong những ngày đầu Trung Á giành độc lập, người Mỹ thường xuất hiện tại khu vực có đa số dân theo đạo Hồi này và nằm ở vị trí chiến lược giữa Nga - Trung Quốc - Iran.

Nhưng hiện nay, Mỹ đã từ bỏ lập trường ủng hộ dân chủ và thay vào đó là theo đuổi cách tiếp cận thực dụng, mang tính giao dịch trong chính sách đối ngoại. “Dưới thời ông Trump, chính sách của Mỹ tại Trung Á chỉ xoay quanh chuyện làm ăn”, Galiya Ibragimova, chuyên gia sinh ra tại Uzbekistan, nói.

Đầu tháng này, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đã tiếp đón Saida Mirziyoyeva, con gái của Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev. Năm ngoái, ông Mirziyoyev cam kết đầu tư tới 100 tỉ USD vào nền kinh tế Mỹ, mua máy bay Boeing và thậm chí cả bông vải (cotton), mặc dù Uzbekistan là một trong những nước trồng bông vải lớn nhất thế giới.

Sau khi phớt lờ Trung Á trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông chủ Nhà Trắng đang tìm cách khôi phục sự hiện diện của Mỹ tại khu vực. “Mối quan tâm chủ yếu mang tính địa chính trị và chiến lược quân sự, khi vị trí của khu vực này nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc”, Alisher Ilkhamov, người đứng đầu tổ chức tư vấn Central Asia Due Diligence có trụ sở tại Anh, nhận định. Theo ông, có lẽ Mỹ muốn đặt một căn cứ quân sự tại Trung Á như một biện pháp răn đe Trung Quốc.

Các lợi ích kinh tế tập trung vào đất hiếm và những nguyên tố quan trọng khác, đặc biệt giữa bối cảnh Bắc Kinh sử dụng những khoáng sản chiến lược này làm công cụ gây sức ép chính trị trong quan hệ với Washington. Đất hiếm ngày càng không chỉ là một nguồn tài nguyên mà còn là mắt xích quan trọng của các ngành công nghệ cao và quá trình chuyển đổi xanh. 

Đối với các chính phủ Trung Á, vun đắp quan hệ với Mỹ tạo thêm nguồn đầu tư, công nghệ và cơ hội tiếp cận các thị trường quốc tế, trong khi họ vẫn duy trì quan hệ kinh tế với Nga và Trung Quốc.

HẠNH NGUYÊN (Theo AFP, Euronews)