* BS Phạm Văn Phương
Bệnh viện Đa khoa TP Cần Thơ

Tắc động mạch mạn tính là bệnh diễn tiến lâu, tắc từ từ. Giai đoạn đầu, người bệnh và ngay cả bác sĩ cũng dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Tắc động mạch mạn nếu không điều trị đúng và kịp thời dễ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là cắt chi. Do vậy, việc dự phòng và phát hiện sớm để điều trị là hết sức cần thiết.

Bác sĩ đang phẫu thuật điều trị tắc động mạch cho bệnh nhân. Ảnh: P.V.P.

Viêm tắc động mạch là một bệnh của hệ thống động mạch, biểu hiện bệnh lý nổi bật là tình trạng viêm co thắt của động mạch hoặc xơ vữa gây thiếu máu nuôi, đưa đến rối loạn dinh dưỡng và hoại tử tổ chức vùng mô của cơ thể do các động mạch đó chi phối. Bệnh nhân có cảm giác đau tăng dần, mạch đập yếu dần rồi tắc hẳn. Tắc mạch chi dưới xảy ra phổ biến hơn tắc mạch chi trên và những vùng khác như tắc mạch vành máu não... Bệnh thường gặp ở nam giới, đặc biệt là ở người hút thuốc lá nhiều dễ bị tắc động mạch chi hơn.

Bệnh thường trải qua bốn giai đoạn:

Giai đoạn 1: bệnh chưa xuất hiện triệu chứng. Bệnh nhân được phát hiện thường do vô tình đi khám phát hiện mạch không đều ở 2 chi.

Giai đoạn 2: bệnh nhân có cảm giác đau cách hồi, đau khi đi, nghỉ sẽ đỡ đau.

Giai đoạn 3: bệnh nhân cảm giác đau khi nằm nghỉ, chân thả lỏng thì đỡ đau, đưa chân lên cao sẽ đau, tím tái.

Giai đoạn 4: bệnh nhân bị hoại tử ở đầu chi rồi tiến dần lên trên.

Để chẩn đoán chính xác bệnh và đưa ra hướng điều trị phù hợp, bác sĩ thường dựa vào các chẩn đoán cận lâm sàng như: siêu âm màu, chụp động mạch cản quang xóa nền, CT- scaner...

Có 3 nguyên nhân phổ biến được tìm thấy:

- Xơ vữa gây hẹp động mạch: Thường thấy ở người cao tuổi. Động mạch xơ vữa, nội mạc bị dày lên và gây hẹp dần. Khi vận động, lưu lượng máu cung cấp cho cơ quan mà động mạch đó chi phối sẽ không đủ.

- Tiểu đường: Gây tổn thương mạch máu nhỏ và thần kinh gây tắc mạch máu dẫn đến loét hoại tử không lành. Thường bị ở vùng bị tì đè hay tiếp xúc.

- Khói thuốc lá: Điển hình là bệnh Burger, thường gặp ở những người trẻ tuổi, hút thuốc lá nhiều. Chất độc từ khói thuốc sẽ gây viêm và kích thích co thắt mạch máu, chủ yếu là các mạch máu nhỏ ở xa như đầu chi. Lúc đầu chỉ đau nhức đầu chi, nhưng dần dần sẽ tím tái các đầu ngón và đưa đến hoại tử loét không lành.

Dựa vào giai đoạn bệnh, bác sĩ sẽ chọn phương pháp điều trị hợp lý. Điều trị nội khoa thường áp dụng cho bệnh nhân ở giai đoạn 1 và 2. Việc điều trị phải kết hợp với giải quyết nguyên nhân sinh bệnh như điều trị tiểu đường (nếu có) hoặc bỏ thuốc lá; đồng thời, kết hợp tập thể dục để kích thích tăng tuần hoàn bàng hệ. Điều trị ngoại khoa được chỉ định cho trường hợp điều trị nội khoa không đáp ứng. Tỷ lệ thành công của điều trị còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố và cơ địa bệnh nhân. Thông thường ở giai đoạn 2, hiệu quả điều trị còn tốt, giai đoạn 3 hiệu quả giảm đi nhiều. Một số phương pháp phẫu thuật thường được áp dụng để điều trị can thiệp tắc động mạch mạn tính:

- Lột nội mạc: Xẻ dọc đoạn động mạch có mảng xơ vữa, lột nội mạc chứa mảng xơ vữa rồi khâu lại. Phương pháp được chỉ định cho bệnh nhân có đoạn động mạch tổn thương ngắn hơn 2 cm, động mạch lớn.

- Bắt cầu nối động mạch (Bypass): Sử dụng động mạch nhân tạo hoặc tĩnh mạch hiển (của chính bệnh nhân) bắt cầu từ trên chỗ tắc vượt qua nối phía dưới chỗ tắc. Phương pháp thường áp dụng cho bệnh nhân tắc các động mạch lớn.

- Nong động mạch (có hoặc không có đặt stent): dùng ballon đưa vào nông mạch máu hẹp hoặc đặt stent (giá đở). Phương pháp này ít xâm lấn, áp dụng cho bệnh nhân có tổn thương ngắn, tắc động mạch lớn.

- Cắt hạch thần kinh giao cảm: cắt ở ngực đối với chi trên cắt ở thắt lưng đối với chi dưới. Phương pháp áp dụng cho bệnh Burger (tắc mạch máu nhỏ).

- Đoạn chi: chỉ định đối với bệnh nhân đang ở giai đoạn 4, bị loét hoại tử.