Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo thiếu niên từ 13-15 tuổi thuộc nhóm có nguy cơ cao nhất bắt đầu sử dụng thuốc lá điện tử (TLĐT). Dù các nhà sản xuất quảng bá “nicotine bằng 0”, các chuyên gia khẳng định thuốc lá thế hệ mới hay truyền thống đều ảnh hưởng nghiêm trọng đến thể chất lẫn tinh thần của trẻ vị thành niên.

Cán bộ dân số phường Bình Thủy tuyên truyền về tác hại của TLĐT đến học sinh. Ảnh minh họa

"Bẫy độc" núp bóng phụ kiện công nghệ

Ngành công nghiệp thuốc lá thế hệ mới "đánh" vào giới trẻ bằng cách tung ra các sản phẩm bắt mắt, ngụy trang tinh vi dưới dạng USB, thỏi son hay bút máy, đi kèm hương vị hấp dẫn như kẹo dẻo, sô-cô-la... Trái ngược vẻ ngoài, chúng gây nên vô vàn nguy hại cho trẻ vị thành niên.

Trong chương trình truyền hình trực tuyến “TLĐT - Chiếc bẫy ngọt ngào và sự thật nghiệt ngã sau làn khói thơm”, PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần Bệnh viện Bạch Mai, cho biết cốt lõi của TLĐT vẫn là đưa nicotine vào cơ thể để duy trì tính gây nghiện. Nicotine đi vào cơ thể sẽ gắn vào các thụ thể thần kinh ở não bộ, kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh tạo ra cảm giác sảng khoái tạm thời. Quá trình này nhanh chóng dẫn đến sự phụ thuộc cả về thể chất lẫn tâm thần. Khi không sử dụng, hàm lượng chất dẫn truyền tự nhiên sụt giảm khiến cơ thể rơi vào trạng thái mệt mỏi, suy giảm nhận thức, rối loạn cảm xúc và mất khả năng đương đầu với stress. Nguy hiểm nữa là việc hít vào phổi các hóa chất tạo hương vị bị nung nóng ở nhiệt độ cao sẽ gây tổn thương nghiêm trọng đến cấu trúc nhu mô phổi và hệ thống mạch máu.

Theo số liệu thống kê của WHO, hiện có khoảng 24 triệu thanh thiếu niên từ 13-15 tuổi đang sử dụng TLĐT. Một nghiên cứu thực hiện ở hơn 60 quốc gia từ năm 2019 đến nay ghi nhận, các nội dung truyền thông về TLĐT đã thu hút đến 3,4 tỉ lượt xem trên mạng xã hội, trong đó 40% tài khoản tương tác thuộc về người dưới 25 tuổi.

Thạc sĩ Đoàn Thu Huyền, thuộc Tổ chức Chiến dịch vì Trẻ em không thuốc lá (Hoa Kỳ) phân tích: Các đơn vị sản xuất đã cố tình “định vị” thuốc lá thế hệ mới như một phụ kiện thời trang gắn liền với phong cách sống sành điệu; tối ưu hóa việc quảng cáo trên các nền tảng số, sử dụng người có ảnh hưởng (KOLs) để định hình văn hóa lệch lạc trực tiếp tấn công vào nhóm 13-15 tuổi. Các đường dây buôn lậu còn áp dụng mô hình “đa cấp nhị phân” lôi kéo học sinh: khi dụ dỗ bạn học mua hàng sẽ được thưởng phụ kiện, tặng quà hoặc giảm tiền tinh dầu cho lần mua sau.

Giúp trẻ nói không với "làn khói độc"

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn cảnh báo: Giai đoạn vị thành niên, não bộ đang cần hình thành và củng cố các chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên để ổn định chức năng khi trưởng thành. Nicotine xâm nhập vào hệ thần kinh trong giai đoạn nhạy cảm này sẽ chiếm lĩnh các thụ thể, làm cản trở và thay đổi các đường dẫn truyền thần kinh tự nhiên vốn có. Việc các đường dẫn truyền sinh lý bị biến đổi buộc hệ thần kinh phải thiết lập các mạng lưới liên kết thay thế lệch lạc, gây rối loạn nghiêm trọng sự phát triển của các vùng chức năng trong não bộ. Hậu quả là những tổn thương sâu sắc, rất khó phục hồi hoàn toàn kể cả khi đã ngừng sử dụng TLĐT.

Các nghiên cứu chuyên sâu gần đây chứng minh tình trạng lệ thuộc nicotine nồng độ cao có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng ý tưởng và hành vi tự sát. Khi cai thuốc đột ngột, nồng độ nicotine giảm sâu sẽ gây trì trệ tư duy, mất tập trung, trầm cảm, trống rỗng và bực bội vô cớ.

Để ngăn chặn "làn khói độc", ThS Đoàn Thu Huyền khuyên phụ huynh cần bình tĩnh khi phát hiện con em sử dụng TLĐT; tìm hiểu những lo âu, áp lực và cùng với thầy cô, nhà trường để giáo dục. Người lớn phải gương mẫu không hút thuốc trước mặt trẻ. Nhà trường xây dựng hệ thống Tư vấn tâm lý học đường thân thiện, tạo môi trường giáo dục đồng đẳng để các em nâng cao bản lĩnh, biết cách từ chối lời mời gọi độc hại.

Về xã hội, giải pháp cốt lõi là thực thi việc cấm sử dụng và lưu hành TLĐT, thuốc lá nung nóng theo tinh thần Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội; thiết lập chế tài mạnh mẽ để cấm các hoạt động quảng cáo xuyên biên giới trên không gian mạng, quy chuẩn chặt chẽ nhãn mác và tăng cường xây dựng môi trường công cộng không khói thuốc.

Bài, ảnh: THU SƯƠNG