HIV có thể truyền từ mẹ sang con thời kỳ mang thai, khi chuyển dạ và cho con bú. Hiện có các biện pháp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con (viết tắt là PLTMC) hiệu quả. Nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể giảm dưới 5% nếu được dự phòng kịp thời và đầy đủ.

Cán bộ y tế tư vấn Phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con và hỗ trợ dinh dưỡng cho PNMT nhiễm HIV. Ảnh: CTV

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), HIV được truyền từ mẹ sang con qua các con đường sau: Thời kỳ mang thai (do HIV từ máu mẹ truyền sang con qua rau thai), trong khi chuyển dạ và sinh (tiếp xúc trực tiếp giữa da, niêm mạc của bé với máu và chất tiết đường âm đạo của mẹ) và trong khi cho con bú (virus HIV có trong sữa mẹ). Các yếu tố làm tăng nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con: Mẹ có nồng độ virus (tải lượng virus) cao. Mẹ có số lượng CD4 thấp < 350. Mẹ mới bị nhiễm HIV trước, trong khi mang thai hoặc ở giai đoạn AIDS. Mẹ chưa được điều trị ARV hoặc mẹ/con không được điều trị ARV để PLTMC. Nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con: Khi không có can thiệp từ 15 - 45%; quá trình mang thai và sinh từ 15 - 30%; lây truyền qua bú mẹ từ 10 - 20%. Nguy cơ lây truyền khi có các biện pháp can thiệp: Không bú mẹ từ 15 - 30%; ARV dự phòng (mang thai tuần thứ 28) + bú mẹ, từ 15 - 25%; ARV dự phòng (tuần thứ 28)+ không bú mẹ, từ 5 - 15%; ARV dự phòng (tuần thứ 14) + bú mẹ dưới 5%; ARV dự phòng (tuần thứ 14) + không bú mẹ dưới 2%. Phụ nữ mang thai (PNMT) nhiễm HIV uống thuốc dự phòng không ảnh hưởng đến thai nhi.

Từ năm 2014, điều trị PLTMC áp dụng phương án B+, điều trị ARV ngay sau khi phát hiện tình trạng nhiễm HIV, trong suốt thời kỳ mang thai, trong khi chuyển dạ, sau khi sinh con và tiếp tục suốt đời. Năm 2008, thành phố triển khai thực hiện chương trình PLTMC; đến nay, thành phố có 5 phòng khám ngoại trú người lớn tại: Bệnh viện Đa khoa thành phố, Trung tâm Y tế dự phòng (Ninh Kiều, Cái Răng, Ô Môn, Thốt Nốt) và 2 bệnh viện (Phụ Sản TP Cần Thơ và Đa khoa quận Thốt Nốt), tiếp nhận và điều trị PLTMC cho PNMT. Ngoài ra, để tạo điều kiện tiếp cận xét nghiệm (XN) HIV cho PNMT, ngành y tế triển khai XN miễn phí HIV PNMT tại 100% trạm y tế xã, phường. Đồng thời các bệnh viện có khoa Sản cũng tổ chức dịch vụ XN HIV PNMT (có thu phí). Theo thống kê 6 tháng đầu năm 2015, các đơn vị y tế tư vấn XN HIV 9.454 PNMT, đạt tỷ lệ 92,5%. Qua đó, phát hiện 14 PNMT nhiễm HIV. Điều trị ARV PLTMC 39/39 trường hợp (trong đó có 25 PNMT nhiễm HIV); 27 trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được điều trị dự phòng và cấp sữa thay thế. XN PCR 25 trẻ, phát hiện 2 trẻ có kết quả HIV dương tính, 1 trẻ XN kháng thể sau 18 tháng có kết quả dương tính. Năm 2014, không có trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV bị nhiễm HIV. Thạc sĩ Phạm Thị Cầm Giang, Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS TP Cần Thơ, cho biết: "Chương trình PLTMC đang cung cấp dịch vụ tư vấn XN HIV miễn phí PNMT tại 100% trạm y tế. Kinh phí hoạt động này được huy động từ nhiều nguồn như: Chương trình mục tiêu quốc gia, ngân sách thành phố và một số dự án. Đến thời điểm này, thuốc điều trị ARV được cung cấp đầy đủ thông qua các dự án. Theo các chuyên gia y tế, điều trị ARV sớm và đầy đủ, tuân thủ tốt và nuôi con đúng cách là biện pháp để giảm lây nhiễm HIV cho con. PNMT cần được xác định sớm tình trạng nhiễm HIV để điều trị hoặc PLTMC kịp thời. Tuy nhiên, PNMT nhiễm HIV quyết định có con hay không, ngoài vấn đề y tế cần cân nhắc nhiều yếu tố khác về mặt xã hội như: chăm sóc trẻ nhiễm HIV để có thể đảm bảo dinh dưỡng; việc học hành, sức khỏe trẻ; kinh tế gia đình...".

Theo Cục Phòng, chống HIV/AIDS, trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV cần xét nghiệm PCR sớm (tốt nhất trong vòng từ 4-6 tuần sau sinh) để xác định tình trạng nhiễm HIV và có chế độ chăm sóc trẻ phù hợp; nuôi trẻ an toàn bằng sữa mẹ hoàn toàn hoặc bằng sữa thay thế, tùy thuộc điều kiện kinh tế và quá trình điều trị của mẹ. Gia đình cần theo dõi thường xuyên sự tăng trưởng của trẻ, phát triển sớm và kịp thời điều trị các nhiễm trùng thông thường và nhiễm trùng cơ hội, hỗ trợ dinh dưỡng. Cần lưu ý định kỳ bổ sung vitamin A bắt đầu khi trẻ được 6 tháng tuổi sẽ góp phần giảm tỷ lệ tử vong, dùng thêm các loại vitamin, kẽm và sắt ít nhất 2 tuần sau mỗi lần mắc bệnh. Nuôi dưỡng theo nhu cầu, áp dụng các nguyên lý về chăm sóc tâm lý – xã hội: trực tiếp cho trẻ nhỏ ăn và trợ giúp trẻ lớn tự ăn; kiên nhẫn cho ăn, khuyến khích nhưng không ép trẻ. Nếu trẻ từ chối ăn nhiều, thử kết hợp với các đồ ăn, mùi vị, độ đặc khác…, giảm tối đa sự phân tán trong bữa ăn. Thực hành vệ sinh tốt và xử lý thức ăn phù hợp bằng cách: rửa tay người chăm sóc và trẻ trước khi chuẩn bị thức ăn và bữa ăn; giữ thức ăn an toàn và dọn đồ ăn sau khi chuẩn bị; dùng vật dụng chứa sạch để chuẩn bị và dọn đồ ăn, chén sạch cho trẻ ăn, tránh dùng bình cho ăn vì khó chùi rửa sạch; bổ sung vi chất như vitamin A bắt đầu từ 6 tháng tuổi cho trẻ phơi nhiễm HIV và không phơi nhiễm HIV dưới 5 tuổi.

H.Hoa