Bài cuối: Đoạn tuyệt tư duy “thủ thế”: hướng tới lộ trình chuyên nghiệp hóa

Nếu việc gỡ nút thắt chính sách là tạo ra “phần cứng” vững chãi cho liên kết, thì cuộc “đại phẫu” về tư duy quản trị và trí thức hóa đội ngũ chính là việc nâng cấp “hệ điều hành” cho toàn bộ khu vực kinh tế tập thể vùng ĐBSCL. Để bứt phá trong bối cảnh mới, cần một thái độ đoạn tuyệt dứt khoát với lối sản xuất manh mún và tư duy “thủ thế”, để thực sự bước vào kỷ nguyên của kinh tế số và kinh tế xanh. Đây là lộ trình mà ở đó, tri thức và trách nhiệm sinh thái không còn là khẩu hiệu, mà trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, quyết định vận mệnh của từng hợp tác xã (HTX) trên thị trường quốc tế.

Trí thức hóa chủ thể: Khi nông dân làm chủ dữ liệu

Nhìn lại hành trình tìm lời giải cho sự đứt gãy niềm tin trong liên kết nông nghiệp vùng ĐBSCL, một thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn: Nếu không đoạn tuyệt được tư duy “thủ thế”, mọi giải pháp hỗ trợ sẽ chỉ giống như những lát cắt rời rạc trên một cơ thể cần một cuộc đại phẫu. Tư duy thủ thế vốn nảy sinh từ sự bất an về lợi ích, khiến nông dân lo doanh nghiệp ép giá, doanh nghiệp lại nơm nớp sợ HTX “bẻ kèo” khi giá thị trường biến động. Để phá vỡ vòng lặp này, lộ trình chuyên nghiệp hóa phải bắt đầu từ việc trí thức hóa đội ngũ quản trị HTX. Dữ liệu từ Liên minh HTX Việt Nam cho thấy một tín hiệu lạc quan: Số cán bộ quản lý HTX có trình độ cao đẳng, đại học trên cả nước đã tăng tới 47,4% so với năm 2020, đạt tỷ lệ trên 25% trong tổng số cán bộ quản lý HTX cả nước. Đặc biệt, sự “trẻ hóa” đang trở thành động lực mới khi có tới 67% sáng lập viên HTX mới nằm trong độ tuổi vàng từ 27 đến 40. Đây chính là lực lượng trí thức trẻ đủ năng lực gắn lý thuyết quản trị hiện đại với thực tiễn đồng ruộng, chuyển dịch tâm thế từ “xã viên đi bán hàng” sang tư duy “cổ đông góp vốn”.

Trình diễn máy bay không người lái trong canh tác lúa ở TP Cần Thơ. Ảnh: Lý Anh Lam

Tuy nhiên, chúng ta không thể kỳ vọng vào những siêu liên kết quy mô lớn nếu bộ máy điều hành HTX vẫn vận hành theo kinh nghiệm tri điền cũ kỹ, thiếu vắng kiến thức về quản trị tài chính, kỹ năng phân tích dự báo thị trường và lập chiến lược phù hợp. Ông Trần Văn Thắng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Quỹ Tín dụng nhân dân Sóc Trăng, cho biết, việc tự đào tạo và chuẩn hóa đội ngũ nhân sự có đạo đức nghề nghiệp và kỹ năng số là yếu tố sống còn để HTX vận hành như một thực thể kinh tế thực thụ. Thực tiễn cho thấy, khi HTX tổ chức sản xuất bài bản, họ giúp thành viên giảm chi phí đầu vào từ 5-10% và gia tăng giá bán từ 10-15%. Để đạt được điều này, các HTX cần mạnh dạn thực hiện cơ chế thuê giám đốc điều hành chuyên nghiệp hoặc chuẩn hóa đội ngũ quản lý cấp trung qua các chương trình đào tạo chuyên sâu về quản trị tài chính và phân tích thị trường.

Đây là giải pháp mang tính gốc rễ để HTX vùng ĐBSCL chuyển dịch từ vị thế “người làm thuê” sang đối tác chiến lược của doanh nghiệp. Theo đề xuất từ Sở Khoa học và Công nghệ TP Cần Thơ, hỗ trợ HTX ứng dụng công nghệ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là giải pháp trọng tâm giai đoạn 2026-2030. Đây chính là tấm giấy thông hành để nông sản miền Tây bước vào các thị trường khó tính - nơi mà trách nhiệm giải trình quan trọng hơn cả giá bán. Việc ứng dụng công nghệ không còn là một lựa chọn mang tính “phông bạt”, mà là công cụ để HTX nâng tầm và chứng minh năng lực thực thi cam kết. Khi mọi quy trình từ xuống giống đến thu hoạch được số hóa, việc đánh giá và thực thi cam kết giữa hai bên sẽ dựa trên nền tảng dữ liệu thực chất. Một khi HTX sở hữu năng lực quản trị chuyên nghiệp sẽ là hạt nhân dẫn dắt xã viên tham gia sâu vào thị trường, thay thế tư duy “thuận mua vừa bán” bằng triết lý cộng sinh lâu dài, nơi giá trị thặng dư được chia sẻ công bằng dựa trên sự đóng góp thực chất của từng “mắt xích” trong chuỗi giá trị.

Vận hội từ kinh tế xanh và khát vọng vươn tầm trong chuỗi giá trị

Lộ trình xoay trục cho khu vực KTTT mà nòng cốt là HTX ở miền Tây không thể tách rời xu thế tất yếu của thế giới: Sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường mà còn là chiến lược nâng cao giá trị thặng dư. Minh chứng sống động là mô hình của HTX Dịch vụ nông nghiệp Nhân Lợi, TP Cần Thơ. Bằng việc tham gia Dự án Các trung tâm đổi mới sáng tạo xanh (GIC), HTX đã biến rơm rạ - thứ vốn bị đốt bỏ gây phát thải khí nhà kính - thành giá thể hữu cơ và phân bón. Ông Tiêu Ngọc Lợi, Giám đốc HTX Nhân Lợi, chia sẻ, việc tận dụng phụ phẩm không chỉ giảm ô nhiễm mà còn tạo ra dòng doanh thu mới, giúp nông dân yên tâm gắn bó với HTX ngay cả khi giá thị trường biến động. Khát vọng của HTX Nhân Lợi hiện nay là tiếp tục đầu tư máy cuộn rơm và xây dựng thương hiệu bao bì chuyên nghiệp để đưa “tài nguyên” từ HTX đi xa hơn.

Tầm nhìn trên nhận được sự đồng thuận lớn từ các cơ quan quản lý trong bối cảnh mới. Theo định hướng của Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, giai đoạn 2026-2030, giải pháp trọng tâm là hỗ trợ các HTX nông nghiệp làm chủ công nghệ chế biến sâu và hệ thống cơ giới hóa đồng bộ. Việc thực hiện nghiêm ngặt các tiêu chuẩn có chứng nhận quốc tế sẽ là then chốt để tổ chức lại sản xuất, biến những lợi thế bản địa thành những thương hiệu có giá trị gia tăng cao, giúp nông sản vùng ĐBSCL gia tăng lợi thế thương mại toàn cầu.

Kinh tế tập thể ở ĐBSCL còn nhiều dư địa từ kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn cho quá trình phát triển. Trong ảnh: HTX Dịch vụ nông nghiệp Nhân Lợi, TP Cần Thơ ứng dụng máy đảo trộn phân, sản xuất phân hữu cơ theo mô hình kinh tế tuần hoàn. Ảnh: MỸ HOA

Thực tế, kinh tế xanh và nông nghiệp giảm phát thải đang được định hình rõ nét. Trong tiến trình này, các HTX vùng ĐBSCL phải đóng vai trò hạt nhân để tổ chức lại sản xuất theo các tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế, biến những lợi thế bản địa như lúa gạo phát thải thấp hay thủy sản bền vững thành những thương hiệu có giá trị gia tăng cao. Trong hệ sinh thái này, việc số hóa chính là công cụ hữu hiệu nhất để “minh bạch hóa” và tạo dựng niềm tin. Liên minh HTX TP Cần Thơ nhận định, khi mỗi sản phẩm mang theo “hồ sơ xanh” minh bạch, tương lai của khu vực KTTT miền Tây sẽ thoát khỏi việc bán nguyên liệu sản lượng lớn, mà tham gia vào nền kinh tế tuần hoàn thông qua các “phép nhân giá trị”. Việc biến phế phẩm nông nghiệp thành tài nguyên giúp HTX cắt giảm từ 10-15% chi phí đầu vào, tạo ra dòng doanh thu thứ cấp, tăng tính tự chủ tài chính cho tập thể. Đặc biệt, việc áp dụng các tiêu chuẩn giảm phát thải, điển hình như Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 cần được gắn chặt với quyền lợi kinh tế của nông dân thông qua thị trường tín chỉ carbon. Đây là dư địa mới giúp các HTX quản trị chuyên nghiệp gia tăng lợi nhuận ngoài giá bán nông sản thuần túy. Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Nhà nước cần ưu tiên tín dụng xanh và hỗ trợ kỹ thuật tập trung vào pháp nhân HTX, giúp họ làm chủ công nghệ chế biến sâu và hệ thống truy xuất nguồn gốc được số hóa.

Dư địa phát triển cho KTTT ở ĐBSCL từ kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và ưu thế từ nhân lực trẻ đã và đang sẵn sàng, dẫu khó khăn về vốn và tâm lý cũ vẫn hiện hữu. Để bứt phá, nhiều ý kiến cho rằng cần thực hiện nghiêm công thức “3 thật” như mệnh lệnh từ thực tiễn: Chính sách thật là Nhà nước phải gỡ khó nút thắt tín dụng bằng văn bản thực quyền, không treo chính sách. Liên kết thật là doanh nghiệp phải thật sự đối xử với HTX như là bên có quyền lợi liên quan và đóng vai trò quan trọng trong thành công của doanh nghiệp (Stakeholder). Hành động thật là Hợp tác xã phải mạnh dạn cải tổ bộ máy quản trị, tuân thủ kỷ luật thị trường và lấy tri thức làm nền tảng vận hành.

Khi niềm tin của các bên liên quan trong chuỗi liên kết được bảo chứng bằng pháp luật và đội ngũ quản trị HTX được nâng tầm tri thức quản trị hiện đại, khu vực KTTT ở ĐBSCL sẽ tự tin viết tiếp chương mới huy hoàng cho nông sản Việt bằng giá trị cốt lõi và bản sắc địa phương được thị trường quốc tế công nhận và chào đón. Một hệ sinh thái liên kết dựa trên sự minh bạch sẽ biến uy tín thành tài sản và sự chuyên nghiệp thành năng lực cạnh tranh cốt lõi trên mọi “sân chơi”.

THANH MỸ