Các tập đoàn chế tạo nhà máy điện hạt nhân của Nhật Bản đang tất bật đào tạo công nhân sản xuất và bảo trì bằng cách ứng dụng thực tế ảo (VR) cùng nhiều công nghệ kỹ thuật số khác, trong bối cảnh quốc gia Đông Bắc Á xem xét xây dựng cơ sở điện hạt nhân mới sau một thời gian dài gián đoạn hậu thảm họa Fukushima Daiichi năm 2011.

Khủng hoảng nguồn nhân lực

Tập đoàn IHI của Nhật đang rút ngắn thời gian đào tạo kỹ thuật viên hàn bình chịu áp lực (dùng để chứa lò phản ứng hạt nhân) xuống còn khoảng 1/5 so với trước đây. Công ty này đã triển khai một chương trình mới vào tháng 1, kết hợp giữa giảng dạy lý thuyết và thực hành để đào tạo kỹ thuật hàn cũng như quy trình ghi chép nhằm đảm bảo chất lượng.

Nhân viên Công ty Điện lực Tokyo làm việc tại tổ máy số 6 của nhà máy Kashiwazaki-Kariwa. Ảnh: TEPCO

IHI trước đây đào tạo nhân viên mới tốt nghiệp trong thời gian từ 5-10 năm, nhưng kiến thức được truyền trực tiếp từ người này sang người khác.

Chương trình mới sẽ bố trí công nghệ một cách có hệ thống và giúp việc học trở nên dễ dàng hơn. IHI tin rằng những kỹ thuật viên có kinh nghiệm trong các công việc tương tự, chẳng hạn như chế tạo linh kiện cho máy móc cỡ lớn, có thể sở hữu kỹ năng cần thiết chỉ trong 1-2 năm.

Trong khi đó, Mitsubishi Heavy Industries đang sử dụng VR để đẩy nhanh một số chương trình đào tạo. Công ty đã xây dựng khoảng 50 khóa học nhằm giảng dạy các công nghệ nền tảng, từ thiết kế đến xây dựng và bảo trì, cho các "tân binh" cũng như nhân viên giàu kinh nghiệm.

Hitachi Ltd cũng đang nghiên cứu các phương pháp chuyển giao kỹ năng tại công ty con Hitachi GE Vernova Nuclear Energy và các đơn vị khác.

Các công ty nêu trên tăng tốc đào tạo vì nguồn nhân lực hiện không theo kịp nhu cầu ngày càng tăng đối với điện hạt nhân.

Trong kế hoạch năng lượng cơ bản mới được xây dựng vào năm 2025, Chính phủ Nhật Bản đã đảo ngược chính sách trước đây về việc giảm phụ thuộc vào điện hạt nhân. Theo kế hoạch mới, mục tiêu là nâng tỷ trọng điện hạt nhân trong tổng sản lượng điện từ dưới 10% trong tài khóa 2023 lên 20% đến tài khóa 2040.

Tuy nhiên, Nhật hiện thiếu nhân lực để đáp ứng mức tăng này. Số lượng nhân viên tham gia xây dựng các nhà máy mới tại các công ty thuộc Diễn đàn Công nghiệp Nguyên tử Nhật Bản chỉ còn khoảng 2.300 người trong tài khóa 2024, giảm một nửa so với tài khóa 2009.

Sau sự cố tại Fukushima, kế hoạch xây dựng và mở rộng các nhà máy điện hạt nhân đã bị đình chỉ. Điều này dẫn đến tình trạng những công nhân tham gia xây dựng nhà máy mất việc, trong khi số lao động tháo dỡ/tái xử lý nhiên liệu hạt nhân lại tăng. Do đó, cơ hội rèn luyện kỹ năng tại các công trường thực tế cũng dần biến mất.

Các trường đại học chật vật tuyển sinh

Một loạt dự án điện hạt nhân mới đang được triển khai. Tập đoàn điện lực Kansai Electric Power năm ngoái đã bắt đầu khảo sát nhằm xây dựng một nhà máy điện hạt nhân mới, trở thành cơ sở đầu tiên của Nhật Bản kể từ thảm họa kép động đất và sóng thần năm 2011.

IHI hướng tới mục tiêu cung cấp linh kiện cho loại lò phản ứng mới do công ty Westinghouse của Mỹ phát triển, cũng như cho nhiều nhà phát triển lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) tại châu Âu và xứ cờ hoa. Hitachi Ltd cũng có kế hoạch tham gia phát triển SMR thông qua liên doanh với GE Vernova.

IHI sẽ đầu tư khoảng 20 tỉ yen (128 triệu USD) trong 3 năm tới vào nhà máy Yokohama để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng trong tương lai. Công ty dự định nâng số lượng nhân viên tại nhà máy từ 800 lên khoảng 1.000 người đến năm 2030. Nhưng Giám đốc điều hành Yasuyuki Hasegawa lo ngại năng lực này có thể vẫn chưa đủ nếu nhu cầu tăng mạnh trong thập niên 2030.

Trong khi các công ty đẩy mạnh tuyển dụng trong lĩnh vực hạt nhân, các trường đại học lại chật vật trong việc đào tạo thế hệ kế tiếp, mặc dù họ cũng đang nhận nguồn tài trợ từ chính phủ.

Theo Bộ Giáo dục Nhật Bản, số sinh viên theo học các chương trình thạc sĩ hoặc tiến sĩ tại các phòng nghiên cứu liên quan đến năng lượng hạt nhân ở các trường đại học gần như không tăng, thậm chí giảm nhẹ trong suốt thập kỷ qua.

Vào những năm 1980, trên toàn quốc có 10 khoa đại học mang tên "nguyên tử" hoặc "hạt nhân", song hiện nay con số đó chỉ còn 2. Những trường đại học quốc gia Nhật Bản như Đại học Tokyo đã bỏ cụm từ "hạt nhân" khỏi tên khoa vì rất ít sinh viên muốn theo học chuyên ngành này. Chỉ có 177 sinh viên đăng ký các khóa học liên quan hạt nhân trong năm 2024, so với 317 sinh viên trước thảm họa Fukushima và đỉnh điểm 673 sinh viên hồi đầu thập niên 1990.

HẠNH NGUYÊN (Theo Nikkei Asia, National Herald India)