Bài 4: Gỡ nút thắt chính sách: khi niềm tin được bảo chứng bằng định chế

Để kinh tế tập thể (KTTT) mà nòng cốt là hợp tác xã (HTX) vùng ĐBSCL thoát khỏi các "điểm nghẽn" kinh niên, không thể chỉ dừng lại ở những giải pháp tình thế mang tính vá víu. Thực tiễn đòi hỏi một "cuộc cách mạng" đồng bộ từ việc khơi thông dòng chảy tín dụng đặc thù đến việc bảo đảm các mối quan hệ liên kết trong chuỗi giá trị được xây dựng và bảo chứng bằng pháp luật.

Khơi thông tín dụng, xác lập giá trị tài sản HTX

Vốn và rào cản tài sản thế chấp của khu vực KTTT là một "điểm nghẽn sinh tử" xuất hiện xuyên suốt trong đánh giá các tồn tại, hạn chế của thành phần kinh tế này ở các địa phương vùng ĐBSCL. Theo ông Nguyễn Thanh Phong, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh An Giang, cần một bước ngoặt trong trục hỗ trợ: thay vì hỗ trợ phân tán cho hộ cá thể, cần tập trung nguồn lực tổng lực cho pháp nhân HTX để đủ sức chịu trách nhiệm với các cam kết và ứng xử sòng phẳng với đối tác kinh tế. Thực tế đáng suy ngẫm là hiện nay, tỷ lệ vốn đối ứng mà các chủ thể phải tự gánh vác vẫn còn ở mức quá cao so với nguồn lực hỗ trợ khiêm tốn từ ngân sách, vô hình trung tạo thành rào cản tài chính khiến HTX khó lòng bứt phá. Điều này tạo ra một vòng lặp bất lợi: HTX không có vốn thì không thể đầu tư máy móc, hạ tầng (tài sản), mà không có tài sản đảm bảo thì lại càng không thể tiếp cận dòng vốn tín dụng chính quy.

Nếu được tháo gỡ về kinh phí đầu tư máy móc và phần mềm quản lý, HTX sẽ tự tin vươn ra biển lớn. Trong ảnh: Áp dụng máy móc cơ giới phục vụ sản xuất lúa tại một cánh đồng của HTX New Green Farm. Ảnh: VĂN CỘNG

Để phá vỡ rào cản tài chính này, Ban Chỉ đạo KTTT TP Cần Thơ và các địa phương vùng ĐBSCL kiến nghị cần sớm ban hành cơ chế tín dụng đặc thù cho ĐBSCL theo hướng "Tín dụng dựa trên dòng tiền". Ngân hàng Nhà nước cần có văn bản hướng dẫn các tổ chức tín dụng thực hiện giải ngân dựa trên việc thẩm định năng lực thực hiện hợp đồng và dòng tiền thu hồi từ các bản hợp đồng bao tiêu bền vững. Đây chính là bước đi mang tính "phá băng" để định danh niềm tin liên kết thành một loại tài sản vô hình có giá trị bảo chứng trên thị trường tài chính. Song song đó, các HTX kiến nghị Nhà nước cần tái cấu trúc nguồn vốn hỗ trợ hạ tầng, giảm mức đối ứng vốn của HTX xuống còn 40-50% thay vì mức 70-80% đầy áp lực như hiện nay. Việc hạ thấp rào cản tài chính sẽ giúp HTX làm chủ hệ thống kho bãi lạnh, trung tâm sơ chế vùng để làm chủ thời điểm bán hàng, từ đó triệt tiêu tận gốc áp lực "bán lúa non" do nợ nần bấy lâu nay.

Đặc biệt, theo kiến nghị của UBND tỉnh Cà Mau và An Giang, việc luật hóa quyền sử dụng các tài sản hình thành từ vốn hỗ trợ của Nhà nước làm tài sản thế chấp là một giải pháp then chốt. Hiện nay, nhiều nhà kho, xưởng đóng gói… của HTX được hỗ trợ từ ngân sách lại rơi vào tình trạng "đóng băng" giá trị thế chấp vì thiếu khung pháp lý xác lập quyền sở hữu pháp nhân để giao dịch tài chính. Khi nút thắt này được gỡ bỏ, HTX sẽ sở hữu nguồn lực kép: vừa có hạ tầng sản xuất hiện đại, vừa có "vốn mồi" để vận hành chuỗi cung ứng. Như chia sẻ của bà Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc HTX Kỳ Như (Cần Thơ), nếu được tháo gỡ về kinh phí đầu tư máy móc và phần mềm quản lý, HTX sẽ tự tin minh bạch hóa quản trị để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường xuất khẩu như Hàn Quốc hay Mỹ. Đây không chỉ là giải pháp tài chính thuần túy mà còn là cách thức để nâng cao uy tín định chế, để các HTX thoát khỏi vị thế những đơn vị sản xuất nhỏ lẻ, có nội lực và tự tin tiếp cận để làm đối tác ngang hàng với các tập đoàn phân phối lớn trên thị trường toàn cầu.

Thu hoạch cá thát lát ở TP Cần Thơ. Ảnh: LÝ ANH LAM

Luật hóa liên kết và thiết lập trọng tài nông nghiệp

Nút thắt nan giải nhất trong liên kết nông nghiệp ĐBSCL chính là tính lỏng lẻo của các bản hợp đồng. Theo Bộ Tài chính, tỷ lệ nông sản được tiêu thụ qua các hợp đồng chặt chẽ vẫn ở mức khiêm tốn (chỉ khoảng 15-20%), dẫn đến tình trạng tranh mua tranh bán mỗi khi giá thị trường biến động. Để mối quan hệ liên kết không còn bị đứt gãy bởi những lợi ích ngắn hạn, cần thiết phải xây dựng một hành lang pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của cả doanh nghiệp và HTX. Các hành vi vi phạm hợp đồng liên kết, nếu xảy ra, nên có chế tài nghiêm khắc, không chỉ dừng lại ở mức độ vi phạm giao dịch dân sự - kinh tế thông thường mà cần được xem xét như một sự xâm phạm nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng quốc gia. Điểm đột phá là Chính phủ cần sớm ban hành bộ "Mẫu hợp đồng liên kết chuẩn quốc gia", quy định cụ thể chế tài bồi thường thiệt hại bằng tiền mặt và trách nhiệm bồi hoàn toàn bộ chi phí đầu tư ban đầu cho bên mua hoặc bên bán khi xảy ra tình trạng "bẻ kèo" hợp đồng. Niềm tin chỉ có thể được thiết lập vững chắc khi cái giá của sự bất tín đắt hơn rất nhiều so với lợi nhuận nhất thời của việc phá vỡ cam kết mang lại.

Tuy nhiên, trong quá trình thực thi kỷ luật thị trường, cần bảo đảm tính công bằng cho các chủ thể tham gia bằng sự thấu cảm. Nếu có chế tài nghiêm khắc, nông dân cũng có câu hỏi đầy sức nặng: "Vậy nếu doanh nghiệp vi phạm cam kết về thời gian tiến hành thu mua/thu hoạch khiến nông sản quá lứa, hư hỏng, lợi ích của tôi được pháp luật bảo vệ như thế nào?". Vấn đề này chính là cơ sở để xây dựng nguyên tắc "ba bên cùng có lợi" trong đó Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt, doanh nghiệp là đầu tàu thị trường và HTX là chủ thể tổ chức sản xuất bền vững. Để hiện thực hóa tầm nhìn này, các bản hợp đồng mẫu phải quy định rõ cơ chế chia sẻ lợi ích, rủi ro và điều khoản về giá cả, tiêu chuẩn sản phẩm một cách công bằng. Để xử lý các xung đột lợi ích phát sinh một cách chuyên nghiệp, các địa phương kiến nghị thành lập "Hệ thống trọng tài nông nghiệp chuyên trách" tại khu vực ĐBSCL. Thay vì các thủ tục kiện tụng kéo dài tại tòa án dân sự, cơ chế trọng tài này sẽ cho phép phán quyết nhanh chóng các tranh chấp về chất lượng, giá cả tại thời điểm giao nhận và nghĩa vụ thanh toán. Thậm chí, ứng dụng công nghệ làm "Trọng tài số" là giải pháp then chốt cũng được nhiều ý kiến đề xuất. Công nghệ Blockchain sẽ cung cấp bằng chứng thực chứng không thể chối cãi về chất lượng, giúp phân xử công bằng. Niềm tin phải được xây dựng trên nguyên tắc: sự bất tín phải được định giá bằng thiệt hại kinh tế thực tế mà kẻ vi phạm phải gánh chịu. Điều này không chỉ tạo ra "màng lọc pháp lý" răn đe các hành vi gian lận thương mại mà còn giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư vốn, kỹ thuật và người nông dân tự tin gắn bó dài lâu trong chuỗi giá trị.

Cần thiết phải xây dựng một hành lang pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của cả doanh nghiệp và HTX trong quan hệ liên kết. Trong ảnh: Các HTX tham gia giới thiệu sản phẩm trong khuôn khổ Đại hội đại biểu Liên minh HTX TP Cần Thơ lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Ảnh: MỸ HOA

Bên cạnh đó, một giải pháp mang tính thực quyền khác là định danh và chuyên nghiệp hóa đội ngũ thương lái - tác nhân vốn nằm ngoài vòng kiểm soát bấy lâu nay. Cần có cơ chế quy định thương lái phải đăng ký kinh doanh và tham gia vào chuỗi liên kết với tư cách là “vệ tinh thu mua” chính thức cho các HTX hoặc doanh nghiệp lớn. Việc đưa thương lái vào khung quản trị của địa phương không chỉ giúp minh bạch hóa giá cả thị trường mà còn giảm thiểu tình trạng kích thích phá vỡ hợp đồng. Song song đó, việc đẩy mạnh mô hình "Liên kết ngang" để hình thành các Liên hiệp HTX đủ sức mạnh làm chủ công nghệ quản trị và các sàn giao dịch trực tuyến là hướng đi tất yếu. Một khi các nút thắt chính sách được tháo gỡ theo hướng thực quyền, KTTT ĐBSCL sẽ thực sự thoát khỏi trạng thái "thủ thế" để trở thành động lực then chốt đưa nông sản vùng ĐBSCL tham gia thương mại toàn cầu và được tôn trọng đúng mức dựa trên giá trị cốt lõi và bản sắc riêng biệt.

(Còn tiếp)

 Thanh Mỹ

Bài cuối: Đoạn tuyệt tư duy "thủ thế": lộ trình chuyên nghiệp hóa  kinh tế tập thể