Nhật Bản đang thúc đẩy nỗ lực mới nhằm tăng cường quan hệ kinh tế với các quốc gia châu Phi giàu dầu mỏ và khoáng sản, trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông làm nổi bật những rủi ro đối với nguồn cung năng lượng của Tokyo.

Ngoại trưởng Nhật Bản Motegi (trái) bắt tay người đồng cấp Nam Phi Ronald Lamola tại Pretoria. Ảnh: Kyodo

Hôm 6-5, Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi đã kết thúc chuyến thăm châu Phi kéo dài 8 ngày, với các điểm dừng chân Zambia, Angola, Kenya và Nam Phi.

Ông Motegi đã gặp người đồng cấp Angola Tete Antonio để bày tỏ mong muốn mở rộng hợp tác về khoáng sản chiến lược và năng lượng. Angola đứng thứ 18 trên thế giới về sản lượng dầu và cũng sản xuất các khoáng sản đất hiếm.

Tại Zambia, ông Motegi có cuộc thảo luận với Ngoại trưởng Mulambo Haimbe. Zambia là quốc gia sản xuất đồng, cobalt và nhiều khoáng sản thiết yếu khác. Ngoại trưởng Motegi nhấn mạnh sự hỗ trợ của Nhật Bản trong phát triển nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường trong khai khoáng, đồng thời thể hiện mong muốn đẩy mạnh hợp tác giữa các doanh nghiệp về khoáng sản quan trọng và các lĩnh vực khác.

Tại điểm dừng chân cuối cùng là Nam Phi, người đứng đầu Bộ Ngoại giao Nhật Bản cho biết hai nước sẽ tăng cường hợp tác khu vực công - tư trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng. Nam Phi là một trong những quốc gia hàng đầu xét về khả năng sản xuất nhiều loại khoáng sản chiến lược, bao gồm kim loại nhóm bạch kim và mangan.

Phát biểu với báo giới ở thành phố Pretoria hôm 5-5, ông Motegi đã đề cập đến nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung tài nguyên của Tokyo. Chuyến công du châu Phi của ông là một phần trong kế hoạch đó.

Nhật Bản, vốn nghèo tài nguyên khoáng sản, đang tìm cách đảm bảo nguồn cung ổn định, trong bối cảnh xung đột ở Trung Đông đe dọa dòng chảy dầu mỏ và việc Trung Quốc siết chặt kiểm soát xuất khẩu đã hạn chế khả năng tiếp cận đất hiếm.

Giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc

Theo đài NHK, trong chuyến thăm kéo dài 3 ngày của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tới Nhật Bản hồi đầu tháng trước, các quan chức hai nước đã ký một lộ trình hợp tác về chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng.

Hai bên cũng nhất trí đảm bảo nguồn cung nguyên liệu thô cho dự án tinh chế đất hiếm mang tên Caremag ở miền Nam nước Pháp. 

Thỏa thuận về chuỗi cung ứng diễn ra ở thời điểm then chốt, khi Nhật Bản và các nước phương Tây đang hối hả tìm kiếm giải pháp đảm bảo nguồn cung đất hiếm nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc - quốc gia thống trị toàn cầu trong sản xuất và cung ứng khoáng sản này.

Vào tháng 2 năm nay, Trung Quốc đã cấm xuất khẩu các mặt hàng “lưỡng dụng” (có thể sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự) sang 20 tổ chức của Tokyo, những thực thể mà Bắc Kinh cáo buộc có liên quan đến việc cung cấp cho quân đội Nhật Bản. Lệnh cấm này áp dụng đối với 7 loại đất hiếm và các vật liệu liên quan. Động thái trên diễn ra sau khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi có các phát biểu liên quan đến đảo Đài Loan hồi tháng 11-2025, khiến Bắc Kinh tức giận.

Trung Quốc sản xuất hơn 90% lượng đất hiếm đã qua chế biến và nam châm đất hiếm trên thế giới. Năm 2010, nước này từng áp đặt lệnh cấm xuất khẩu ngắn hạn đất hiếm sang Nhật Bản trong một cuộc tranh chấp khác về Đài Loan.

Tokyo đã cố gắng giảm phụ thuộc vào đất hiếm từ Bắc Kinh, đến nay, đất hiếm từ Trung Quốc chỉ chiếm 60% lượng nhập khẩu của Nhật Bản, giảm so với mức 90% trước đây. Nhật đặt mục tiêu chấm dứt phụ thuộc đất hiếm Trung Quốc vào cuối năm 2028.

HẠNH NGUYÊN (Theo Nikkei Asia, Asahi Shimbun)