Nhìn vào những “đế chế” hợp tác xã (HTX) có doanh thu hàng tỉ USD tại Hà Lan hay Đức, người ta không còn thấy bóng dáng của sự manh mún hay lệ thuộc vào ngân sách. Đó là những “cỗ máy” kinh tế khổng lồ được vận hành bằng niềm tin luật hóa và năng lực quản trị công nghiệp. Khi kinh tế tập thể ĐBSCL đang loay hoay trong “vòng lặp bất tín” và những điểm nghẽn cơ chế, việc giải mã bí mật thành công của các mô hình quốc tế không chỉ là sự soi chiếu, mà là yêu cầu cấp bách để tìm ra lộ trình “tự vá” những mắt lưới liên kết đang thủng, giúp kinh tế tập thể vùng ĐBSCL tự tin, tham gia bình đẳng trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đổi mới sáng tạo, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số là một trong những thành công của các HTX ở Đức. Trong ảnh: Các HTX ở TP Cần Thơ tìm hiểu các sản phẩm máy bay không người lái phục vụ nhu cầu sản xuất nông nghiệp. Ảnh: MỸ HOA

Triết lý Raiffeisen và hệ sinh thái quản trị minh bạch của Đức

Tại CHLB Đức, HTX là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và là mô hình kinh doanh bền vững với hơn 150 năm phát triển. Hiện nay, mạng lưới HTX tại Đức là khu vực kinh tế có đông thành viên nhất, với khoảng 22,5 triệu thành viên của 7.188 HTX cùng nhau tạo việc làm cho khoảng hơn 1 triệu lao động. Các HTX được chia vào 6 lĩnh vực: ngân hàng HTX, HTX nông nghiệp Raiffeisen (DRV); HTX nông nghiệp nhỏ, hàng hóa và dịch vụ; HTX năng lượng; HTX tiêu dùng và dịch vụ; HTX nhà ở.

Theo TS Nguyễn Thị Tuyết Minh, Giám đốc Dự án tại Việt Nam của Liên đoàn HTX Raiffeisen CHLB Đức (DGRV), sức mạnh của HTX ở Đức không đến từ các gói hỗ trợ trực tiếp mà đến từ triết lý “Tự lực - Tự chịu trách nhiệm - Tự quản”. Với trên 1.655 HTX nông nghiệp tạo ra doanh thu khổng lồ, điểm cốt lõi tạo nên sự bền vững của DGRV là hệ thống quản trị rủi ro thông qua kiểm toán bắt buộc. Theo đó, mọi HTX tại Đức đều phải là thành viên của một hiệp hội kiểm toán. Việc kiểm toán không chỉ là soi con số tài chính mà còn là đánh giá năng lực điều hành và tính tuân thủ của ban quản trị. Chính cơ chế giám sát độc lập, không vì lợi nhuận này đã tạo ra một “màng lọc” minh bạch, giúp xã viên và các ngân hàng đối tác hoàn toàn tin tưởng vào sức khỏe kinh tế của tập thể.

Sự minh bạch tuyệt đối từ hệ thống kiểm toán độc lập, không vì mục tiêu lợi nhuận, chính là “chứng chỉ niềm tin” giúp các HTX ở Đức dễ dàng tiếp cận nguồn vốn từ các ngân hàng như Volksbanken và Raiffeisenbanken trong hệ thống mà không vấp phải rào cản về tài sản thế chấp truyền thống. Đối soát với thực trạng tại ĐBSCL, bài học từ Đức chính là lời giải cho tình trạng thiếu minh bạch tài chính - nguyên nhân cốt lõi khiến niềm tin của xã viên bị xói mòn. Tại ĐBSCL, nhiều HTX vẫn chưa có cơ chế giám sát nội bộ chuyên nghiệp, dẫn đến việc thành viên sẵn sàng bẻ kèo khi có giá cao hơn vì họ không thấy được lợi ích lâu dài và sự công bằng trong phân chia lợi nhuận. Để “vá mắt lưới” này, ĐBSCL cần học tập mô hình kiểm toán định hướng của Đức: Thay vì chỉ kiểm tra con số đơn thuần, hãy biến kiểm toán thành công cụ để nâng tầm năng lực điều hành. Khi HTX chứng minh được sự minh bạch, uy tín định chế sẽ trở thành “tài sản thế chấp” quyền lực nhất trước các ngân hàng thương mại.

Hơn thế nữa, trước những áp lực chuyển đổi số ngày một lớn của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, các HTX nông nghiệp ở Đức cũng đứng trước những quyết định chiến lược sống còn. Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để các HTX nhỏ lẻ có thể cung cấp được cho khách hành những trải nghiệm mua bán phù hợp với xu thế của thương mại điện tử? Làm thế nào để giải quyết bài toán chuyển đổi số với chi phí nhỏ nhất cho từng HTX thành viên? TS. Nguyễn Thị Tuyết Minh cho biết, đứng trước vấn đề trên, các HTX chọn cách liên kết ngang, cùng nhau góp vốn vào các HTX khác hoặc các công ty trách nhiệm hữu hạn để cung cấp giải pháp chuyển đổi số phù hợp. Công ty TNHH Raiffeisen Networld - một trong những điển hình được hình thành do các HTX góp vốn. Raiffeisen Networld giúp các HTX thành viên quản lý nhật ký canh tác điện tử, bản đồ đất kỹ thuật số (Ackerprofil), nền tảng giao dịch Akoro... Đây là những công cụ giúp minh bạch hóa toàn bộ chuỗi giá trị từ hạt giống đến bàn ăn. Nếu các HTX tại ĐBSCL cùng nhau góp vốn đầu tư vào các công ty dịch vụ số chung thay vì dàn trải nguồn lực yếu ớt thì sẽ có một “trọng tài công nghệ” công tâm, triệt tiêu tận gốc sự nghi kỵ giữa nông dân và doanh nghiệp bao tiêu.

Liên kết thị trường và “đầu tư theo năng lực” - Bài học từ Hà Lan

Hà Lan hiện là hình mẫu toàn cầu về kinh tế tập thể với những con số ấn tượng: dù dân số chỉ khoảng 18 triệu người nhưng quốc gia này có tới 30 triệu thành viên HTX (1 người có thể tham gia là thành viên của 2-3 HTX, thậm chí hơn 10 HTX), hơn 9.500 HTX khác nhau. Khu vực này đóng góp khoảng 18% GDP quốc gia và đứng thứ 2 về thị phần tại châu Âu. Đứng sau sự hùng mạnh đó là vai trò điều phối của những tổ chức như Tổ chức phát triển HTX Hà Lan (Agriterra) - đơn vị được thành lập từ chính nhu cầu của nông dân Hà Lan để hỗ trợ quản trị và kinh doanh cho các HTX tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

Theo đại diện Agriterra tại Việt Nam, điểm cốt lõi làm nên sức mạnh HTX ở Hà Lan không ở các ưu đãi chính sách, mà ở bản chất tự chủ và năng động. Họ không có Luật HTX riêng biệt, điều này buộc các HTX phải tự thân vận động, hình thành hoàn toàn dựa trên nhu cầu thị trường và lợi ích thành viên. Khi lợi nhuận được coi là phương tiện phục vụ thành viên thay vì mục đích tự thân của bộ máy quản lý, HTX sẽ tạo ra sức mạnh nội sinh cực lớn.

Phân tích sâu vào cấu trúc tổ chức, HTX Hà Lan vận hành theo cơ chế thị trường sòng phẳng. Mối quan hệ giữa thành viên và HTX được xác lập bằng hợp đồng kinh tế bình đẳng, quy định cụ thể về tiêu chuẩn chất lượng và chế tài xử lý vi phạm. Đơn cử như HTX sữa FrieslandCampina - nổi tiếng với thương hiệu Cô gái Hà Lan tại Việt Nam, nếu hộ nông dân cung cấp sản phẩm kém chất lượng, HTX có quyền ngừng thu mua hoặc giảm giá ngay lập tức. Chính sự nghiêm khắc này giúp nông dân thoát khỏi tư duy “xin - cho” để trở thành những chủ thể kinh doanh có trách nhiệm. Trong khi đó, tại Việt Nam, đặc biệt là vùng ĐBSCL, mối liên kết HTX - doanh nghiệp thường lỏng lẻo do vị thế HTX yếu và đặc biệt là niềm tin nội bộ thấp. Sự thiếu minh bạch trong tài chính khiến thành viên dễ “bẻ kèo”, bán nông sản ra ngoài khi có giá cao, ảnh hưởng sự tuân thủ hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp.

Từ thực trạng trên, bài học ứng dụng quan trọng nhất cho HTX ở ĐBSCL và cả nước là phải thay đổi cách hiểu và vận dụng sự hỗ trợ của Nhà nước. Thay vì trợ cấp trực tiếp dễ tạo tâm lý ỷ lại, Chính phủ nên chuyển dịch sang hình thức “đầu tư theo năng lực” như cách Agriterra đang triển khai: hỗ trợ gián tiếp qua đào tạo kỹ năng điều hành chuỗi cung ứng, lập kế hoạch kinh doanh và kết nối tín dụng dựa trên mức độ khả thi của phương án kinh doanh. Các HTX tại ĐBSCL, trong giai đoạn đầu, giải pháp thiết thực là ưu tiên chuyên môn hóa, tập trung làm tốt vai trò “nhà cung ứng chuyên nghiệp” cho doanh nghiệp thay vì dàn trải quá nhiều dịch vụ. Đồng thời, tính minh bạch phải được xem là nguyên tắc sống còn. Mọi giao dịch và lợi nhuận phải được công khai để xây dựng lại niềm tin của nông dân. Chỉ khi nào thành viên thấy mình thực sự là một “cổ đông” có quyền lợi gắn liền với sự tồn vong của HTX, lúc đó kinh tế tập thể mới thực sự trở thành nòng cốt cho sự phát triển bền vững của nông nghiệp nước nhà.

*
*       *

Từ những “phép màu” kinh tế HTX tại Đức và Hà Lan, soi rọi vào tồn tại của kinh tế tập thể vùng ĐBSCL, rõ ràng chìa khóa không nằm ở vốn mà ở tư duy định chế. Những kinh nghiệm quốc tế ấy chính là lộ trình tái thiết lập một hệ sinh thái kinh tế tập thể bền vững cho vùng ĐBSCL và cả nước.l

(Còn tiếp)

Thanh Mỹ

Bài 4: Gỡ nút thắt chính sách: khi niềm tin được bảo chứng bằng định chế