Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, chiều 18-10, Quốc hội thảo luận ở tổ. Bà Tô Ái Vang, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ, tham gia đóng góp một số ý quan trọng về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027.

Bà Tô Ái Vang, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ, phát biểu trong phiên thảo luận ở tổ chiều 18-10.

Khoảng cách từ một căn bếp nhỏ ở bản làng, một xưởng thủ công ở thôn quê, được đo bằng sinh kế của hàng vạn người nông dân, bằng lòng kiên trì của những chủ thể hợp tác xã và bằng cả sức sống của thương hiệu Việt.

Khi chúng ta cầm trên tay 1 chai mật ong đạt chuẩn OCOP hay 1 sản phẩm thảo dược địa phương, chúng ta không chỉ thấy 1 hàng hóa thương mại, mà thấy cả 1 triết lý phát triển từ khai thác nội lực, đánh thức bản sắc và chuyển đổi tư duy kinh tế nông thôn.

Nhưng đưa được sản phẩm ra khỏi lũy tre làng là 1 chuyện cần được quan tâm; làm sao để sản phẩm ấy đứng vững, lớn lên và trở thành trụ cột sinh kế trong 1 nền kinh tế biến động lại là câu chuyện của thể chế. Dư địa đã mở, nhưng trần nhà của chính sách rất cần được nâng lên.

Ở Việt Nam, từ năm 2006, Chính phủ đã ban hành các chính sách như Nghị định số 66 về phát triển ngành nghề nông thôn. Sau đó Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai thí điểm mô hình “Mỗi làng -một nghề” ở 6 địa phương trong cả nước và đạt được một số kết quả quan trọng.

Sản phẩm OCOP không chỉ đơn thuần là chương trình phát triển sản phẩm nông thôn, mà là hạt nhân để chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, là động lực cốt lõi thực hiện mục tiêu nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh theo tinh thần Nghị quyết số 19/2022, của Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 13 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Chính sách Tam Nông là ba thành tố có quan hệ mật thiết; có vai trò, vị trí rất quan trọng trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; là cơ sở, lực lượng to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 919 phê duyệt Chương trình mỗi xã 1 sản phẩm, giai đoạn 2021-2025. Tính đến tháng 6-2026 cả nước có hơn 21.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, với 166 sản phẩm đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia. 

Riêng tại vùng ĐBSCL, có gần 4.000 sản phẩm OCOP các sao, sản phẩm 3 sao chiếm khoảng 78%, sản phẩm 4 sao chiếm khoảng 20% và 38 sản phẩm đạt chuẩn 5 sao. Với 2.009 chủ thể kinh tế tham gia chương trình OCOP. Trong đó, cơ sở sản xuất và hộ kinh doanh cá thể chiếm 65%, doanh nghiệp nhỏ gần 18% và các hợp tác xã  trên 16,%.

Các số liệu trên cho thấy chương trình OCOP tại vùng ĐBSCL đang phát triển vô cùng mạnh mẽ dựa trên lợi thế đặc trưng của vùng sông nước như lúa gạo, trái cây và thủy hải sản chế biến sâu.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn triển khai OCOP tại các địa phương trong vùng ĐBSCL đang đối mặt với điểm nghẽn lớn mang tính thể chế và thị trường. Đặc biệt, vùng đất này đang đối mặt với tình trạng nước biển dâng, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng và sự suy giảm phù sa do an ninh nguồn nước thượng nguồn sông Me Kong.

Những thách thức này đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của các vùng nguyên liệu cốt lõi như lúa gạo, trái cây và thủy hải sản. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị thông qua hạt nhân OCOP không chỉ là sinh kế, mà là chiến lược sống còn để chủ động thích ứng.

Để Chương trình OCOP thực sự trở thành đòn bẩy phát triển kinh tế nông thôn vùng ĐBSCL giai đoạn 2026-2030, đại biểu có 5 kiến nghị:

1. Mặc dù Thủ tướng đã ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá sản phẩm OCOP.

Tuy nhiên để tạo động lực toàn diện cho giai đoạn tiếp theo, Chính phủ cần sớm tổng kết và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình Mỗi xã 1 sản phẩm cho giai đoạn tiếp theo Quyết định 919, gắn với Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, nguồn vốn đầu tư công, chính sách tài chính tín dụng vĩ mô, quy hoạch vùng và chiến lược xuất khẩu quốc gia.

Đồng thời, kiến nghị Thủ tướng Chính phủ kịp thời củng cố Hội đồng Điều phối vùng ĐBSCL thay thế Quyết định 974, giúp Thủ tướng Chính phủ điều phối, giám sát việc thực hiện liên kết vùng, quy hoạch vùng, phát triển hạ tầng và ứng phó biến đổi khí hậu.

2. Khuyến khích hình thành các cụm liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ OCOP cấp vùng và ưu tiên nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ vận hành Trung tâm liên kết, sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm OCOP vùng ĐBSCL tại TP Cần Thơ 

Giao UBND TP Cần Thơ chủ trì phối hợp với các bộ ngành, đặc biệt là Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều phối chuỗi cung ứng toàn vùng, tạo hạt nhân liên kết kinh tế vững chắc chống chịu trước các cú sốc môi trường.

3. Giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Chiến lược chuyển đổi số và quản lý vòng đời sản phẩm OCOP xanh.

Thiết lập cơ sở dữ liệu số cho hơn 21.000 sản phẩm OCOP chung cho cả nước, trong đó vùng ĐBSCL, có gần 4.000 sản phẩm OCOP các sao. Đồng thời, áp dụng tiêu chuẩn kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải dòng sản phẩm chế biến sâu, giúp kiểm soát chặt chẽ mã vùng trồng trước rủi ro thiên tai, tạo lợi thế cạnh tranh cho nông sản Việt Nam khi bước ra thị trường quốc tế.

4. Giao Bộ Khoa học và Công nghệ nghiên cứu rút ngắn thời gian thẩm định, cấp bằng bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp cho sản phẩm OCOP xuống dưới 6 tháng; quan tâm nâng hạn mức hỗ trợ tài chính cho các đặc sản của địa phương.

5. Giao Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng mạng lưới kết nối chuỗi OCOP - Du lịch sinh thái sông nước.

Hiện nay, còn tâm lý địa phương tự xoay sở, chưa có tính kết nối liên thông, nên các Bộ phối hợp hình thành các trung tâm giới thiệu OCOP mang tính đặc trưng của vùng tại các tuyến du lịch trọng điểm quốc gia; hỗ trợ xúc tiến thương mại xuyên biên giới, tăng cường đưa OCOP vào các sàn thương mại điện tử quốc tế.

PV (lược ghi)