Tập truyện ngắn trào phúng "Con voi", gồm 85 câu chuyện của nhà văn Ba Lan Slawomir Mrozek phản ánh mặt trái cuộc sống đô thị đương đại, phê phán thói hư tật xấu, lòng tham, sự thực dụng, hãnh tiến của con người. Giọng văn châm biếm, hài hước khiến độc giả bật cười nhưng sau đó là suy ngẫm...

Tập truyện do Lê Bá Thự dịch, NXB Hội Nhà văn phát hành tháng 6 năm 2013.

"Con voi" thu hút người đọc trước hết bởi lối viết giàu triết lý và cảnh tỉnh người đọc một cách tinh tế. Tinh thần đó thể hiện rõ nét trong truyện ngắn cùng tên với tập truyện, "Con voi". Truyện bắt đầu từ thói làm dối ăn thật của gã giám đốc vườn bách thú: để tiết kiệm chi phí, gã đem con voi cao su thay cho con voi thật. Khôi hài hơn, bên ngoài chuồng voi còn có tấm biển chú thích: "Đây là một loài voi cực nặng", để trả lời cho câu hỏi của các em học sinh đến tham quan vườn thú "Tại sao con voi chỉ đứng im một chỗ mà không di chuyển?". Sự việc vỡ lỡ khi một cơn gió thổi con voi bay lên không trung. Ý tứ sâu xa trong câu chuyện này đọng lại ở đoạn văn kết: "Còn đám học trò hôm ấy tham quan vườn thú, chúng không bao giờ quan tâm đến chuyện học hành nữa; thây kệ khoa học, chúng trở thành những tên bụi đời. Hình như chúng còn nốc rượu mạnh và đập phá các cửa kính. Và chúng hoàn toàn không tin là có voi" . Thì ra, hệ lụy của thói gian dối có khi sẽ ảnh hưởng đến cả một thế hệ.

Cách viết súc tích và nhiều tầng ý nghĩa trên giúp Slawomir Mrozek được xem là nhà văn trào phúng số một của Ba Lan. Những truyện trào phúng của ông thường phê phán thói coi trọng danh vọng, tài hèn nhưng muốn trèo cao và thói xu nịnh của con người hiện đại. Truyện của ông khiến độc giả đọc đi đọc lại nhiều lần, vì càng đọc, càng phát hiện ra nhân sinh quan mới mẻ và những bất ngờ thú vị ở đoạn kết. Thí dụ như ở truyện ngắn "Sứ mạng bí mật", một gã giám đốc thích khoe mẽ cử một cấp dưới thân tín bí mật đến thủ đô, rồi hằng ngày gởi một tấm bưu thiếp đề tên người gởi là một nhân vật tiếng tăm hiện thời, thăm hỏi, ca ngợi tài năng của gã. Bi hài thay, gã cấp dưới lại lấy tên của các nhà khoa học quá cố Einstein, Marie Curie, Mitsurin… để lên bưu thiếp.

Không dừng lại phê phán những thói hư tật xấu của con người, tác giả đã nhấn mạnh cái giá phải trả và những hệ lụy của các thói xấu đó qua các truyện "Vườn bách thú", "Tượng thi hào", "Người bạn nhỏ", "Chiếc tàu đêm tốc hành"… Tiêu biểu như trong "Chuyến tàu đêm tốc hành", người đọc phải bật cười vì những lý lẽ dài dòng, áp đặt của một anh chàng hay nghĩ xấu cho người khác, khiến bản thân anh ta luôn khổ sở vì cho rằng mọi người xung quanh lợi dụng, làm tổn hại đến mình.

Đọc tập truyện "Con voi", độc giả đồng cảm với nhà văn Slawomir Mrozek trước những trái khoáy và những thói hư tật xấu đang tồn tại trong cuộc sống thường ngày của chúng ta.

BÍCH VÂN