I-ốt là vi chất thiết yếu đối với sự phát triển trí tuệ và thể chất của con người. Tuy nhiên, thực trạng thiếu hụt i-ốt tại Việt Nam nói chung và TP Cần Thơ nói riêng đang ở mức báo động. Nếu không kịp thời can thiệp, hậu quả do các rối loạn thiếu hụt i-ốt sẽ gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dân số.

Triển khai kế hoạch giám sát muối i-ốt thường quy năm 2026 tại 30 xã/phường. 

Thiếu i-ốt

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) TP Cần Thơ vừa triển khai kế hoạch giám sát muối i-ốt thường quy năm 2026 tại 30 xã/phường. Theo kế hoạch, trạm y tế thu thập tối đa 450 mẫu muối i-ốt tại hộ gia đình để đánh giá chất lượng lưu thông và 120 mẫu nước tiểu phụ nữ trong độ tuổi 15-45 để định lượng nồng độ i-ốt niệu. Ngoài ra, các cán bộ trạm y tế cũng thực hiện phỏng vấn việc sử dụng muối, muối i-ốt và các chế phẩm i-ốt, cách bảo quản… tại hộ gia đình. Đồng thời, kết hợp tuyên truyền kỹ thuật bảo quản tại hộ gia đình và cơ sở bán lẻ sẽ giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng, bảo quản muối i-ốt.

Theo báo cáo tại lớp tập huấn, thiếu hụt i-ốt là vấn đề toàn cầu tác động đến khoảng 1/3 dân số thế giới (tương đương 1,9 tỉ người có nguy cơ, trong đó có 284 triệu trẻ em từ 6-12 tuổi). Tại Việt Nam, từ năm 1993, điều tra của Bệnh viện Nội tiết Trung ương ghi nhận tỷ lệ bướu cổ trẻ em 8-12 tuổi lên tới 22,4% và 94% dân số nằm trong vùng thiếu hụt i-ốt. Nhờ Chương trình Quốc gia Phòng chống các rối loạn do thiếu hụt i-ốt (CRLTI), tỷ lệ bao phủ muối i-ốt đạt chuẩn tăng cao và giảm tỷ lệ bướu cổ xuống 3,6% vào năm 2005.

Tuy nhiên, từ sau năm 2005, khi chương trình chuyển sang hoạt động thường quy và các nguồn đầu tư giảm, độ bao phủ muối i-ốt tụt dốc nghiêm trọng. Điều tra năm 2024 tại Duyên hải miền Trung, độ bao phủ muối i-ốt đủ tiêu chuẩn phòng bệnh giảm còn 57,5% (so với mục tiêu từ 90% trở lên). Kết quả tổng điều tra dinh dưỡng 2019-2020, mức trung vị i-ốt niệu ở phụ nữ có thai là 85,3 mcg/L (trong khi mức khuyến cáo của WHO là 150-249 mcg/L).

Theo báo cáo của mạng lưới toàn cầu về phòng, chống các rối loạn do thiếu i-ốt, Việt Nam đang nằm trong nhóm 26 nước còn lại trên thế giới bị thiếu i-ốt.

Theo báo cáo, sau năm 2008 khu vực miền Đông Nam Bộ, miền Tây Nam Bộ và TP Hồ Chí Minh vẫn chưa hoàn thành mục tiêu thanh toán rối loạn do thiếu hụt i-ốt và sau đó tình hình thiếu hụt i-ốt càng trở nên trầm trọng. Tỷ lệ phủ muối i-ốt so với 2005 miền Tây Nam Bộ giảm từ 88,9% xuống còn 74,8% và i-ốt niệu giảm từ 78mcg/L xuống còn 57,5mcg/L; trong đó 75,2% thiếu i-ốt nhẹ đến nặng.

Riêng tại TP Cần Thơ, điều tra 1.455 phụ nữ diện sinh đẻ năm 2019 ghi nhận tỷ lệ thiếu i-ốt chung lên tới 61,24% (thiếu nhẹ 32,51%, thiếu trung bình 21,24%, thiếu nặng 7,49% và thiếu rất nặng dưới 10mcg/L là 2,96%). Chỉ có 27,7% đạt ngưỡng đủ i-ốt.

Nguy hại khôn lường với sức khỏe khi thiếu i-ốt

I-ốt là nguyên liệu bắt buộc để tuyến giáp tổng hợp hormone thyroxin (T4) và triiodothyronin (T3). Thiếu i-ốt gây ra hơn 20 thể bệnh lâm sàng (gọi chung là các rối loạn do thiếu hụt i-ốt - CRLTI). Ở giai đoạn bào thai, thiếu i-ốt làm giảm hormone giáp của mẹ và thai nhi, dễ dẫn đến sảy thai, thai chết lưu, tăng tử vong chu sinh, dị tật bẩm sinh; chậm phát triển trí tuệ, câm, điếc, liệt cứng; thấp lùn, thiểu năng giáp. Thiếu i-ốt giai đoạn sơ sinh làm tăng nguy cơ bướu cổ sơ sinh, thiểu năng tuyến giáp bẩm sinh khiến trẻ bị vàng da kéo dài, lơ mơ, khó bú, chậm phát triển hệ thần kinh không hồi phục. Trẻ em và thanh thiếu niên khi thiếu i-ốt có thể bị bướu cổ địa phương, học tập kém, suy giảm trí tuệ, chậm phát triển thể lực và sinh dục. Thiếu i-ốt ở người lớn: gây bướu cổ nhân, biến chứng thiểu năng giáp, giảm khả năng lao động, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ.

Thiếu i-ốt ở giai đoạn bào thai và 3 năm đầu đời ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng và chất lượng tế bào thần kinh, gây ra tổn thương não vĩnh viễn, không thể chữa khỏi.

I-ốt không tự tổng hợp trong cơ thể mà phải thu nhận qua ăn uống. Do hiện tượng xói mòn làm trôi i-ốt từ đất ra biển, thực phẩm sản xuất ở vùng thiếu i-ốt trong đất thường có hàm lượng i-ốt rất thấp.

Sử dụng muối i-ốt trong chế biến ăn uống hàng ngày là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, đơn giản và kinh tế nhất. Bên cạnh đó, các gia đình nên kết hợp sử dụng gia vị bổ sung i-ốt (nước mắm, nước tương, bột canh i-ốt) và tăng cường hải sản (cá biển, tôm, rong biển).

Bài, ảnh: H.HOA