Ngày 20-10, Liên minh châu Âu (EU) đã công bố chiến lược mới về Bắc Cực, xác định 4 ưu tiên của khối tại khu vực trọng yếu này trong bối cảnh phải đối mặt với các mối đe dọa an ninh, biến đổi khí hậu và hoạt động khai khoáng.

Hoạt động vận tải biển qua Bắc Cực đã đạt mức kỷ lục trong năm nay với 133 chuyến hồi tháng 9. Ảnh: Dreamstime

Đặt an ninh làm trọng tâm

Các ưu tiên trong sáng kiến mới bao gồm tăng cường an ninh, ứng phó với biến đổi khí hậu, thúc đẩy thịnh vượng và tạo cơ hội cho người dân tại Bắc Cực.

Theo Ủy ban châu Âu, Bắc Cực đang ấm lên với tốc độ gần gấp 4 lần mức trung bình toàn cầu, gây ảnh hưởng đến các hệ sinh thái và cộng đồng địa phương. Băng tan do biến đổi khí hậu cũng đã biến Bắc Cực thành đấu trường cạnh tranh địa chính trị mới, khi các tuyến thương mại mới mở ra, tài nguyên thiên nhiên dễ tiếp cận hơn và việc triển khai quân sự ngày càng khả thi.

Trong chiến lược mới, EU đề ra khuôn khổ chính trị mới cho chính sách khu vực. Khuôn khổ này tập hợp các đối tác chiến lược như Na Uy, Iceland, Canada, Anh và Mỹ, với các hội nghị thượng đỉnh thường kỳ dự kiến được tổ chức để thảo luận những vấn đề chung.

Cuối năm ngoái, Nghị viện châu Âu đã thông qua một khuyến nghị kêu gọi liên minh gồm 27 nước thành viên này tăng cường hợp tác với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đặc biệt quan tâm đến việc Nga mở rộng hiện diện quân sự và giám sát chặt chẽ các hoạt động chiến lược của Trung Quốc tại Bắc Cực.

“Mát-xcơ-va đã mở trở lại các căn cứ từ thời Liên Xô và đang thử nghiệm những loại vũ khí mới trong khu vực. Tham vọng chiến lược của Trung Quốc tại vùng Bắc Cực cũng đang gia tăng. Các khoản đầu tư của Bắc Kinh vào cảng biển, khoáng sản và cơ sở hạ tầng thiết yếu cần được soi kỹ”, Đại diện cấp cao EU phụ trách chính sách đối ngoại Kaja Kallas phát biểu khi công bố chiến lược mới.

Mặc dù là một đồng minh, Mỹ cũng trở thành nhân tố chính thúc đẩy EU điều chỉnh chiến lược, đặc biệt sau khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố tham vọng sáp nhập đảo Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch.

Để ứng phó với tình hình an ninh đang diễn biến xấu, chiến lược mới cam kết nâng cao năng lực chiến lược của EU bằng cách mở rộng đội tàu phá băng và triển khai một dự án thí điểm về giám sát dựa trên vệ tinh.

Các tuyến thương mại

Việc mở các tuyến thương mại ở Bắc Cực sẽ mang lại cho EU một lựa chọn ngắn hơn để tiếp cận các thị trường châu Á, tránh những điểm nghẽn như Kênh đào Suez và Biển Đỏ.

Trong khi đó, Nga đã đầu tư vào cơ sở hạ tầng dọc Tuyến đường Biển Phương Bắc (NSR), chạy dọc theo bờ biển Bắc Cực của nước này từ Biển Barents đến eo biển Bering, còn Trung Quốc thúc đẩy “Con đường tơ lụa trên băng” như một phần trong tham vọng kết nối rộng lớn hơn. Sự hiện diện của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực được xem là mối đe dọa tiềm tàng đối với các quyền chủ quyền của những nước trong khu vực và có thể làm gia tăng căng thẳng. Điều này khiến EU cam kết “bảo đảm quyền tự do hàng hải được duy trì trên tất cả các tuyến thương mại”.

Để đạt mục tiêu đó, Brussels dự kiến thành lập một trung tâm an ninh hàng hải để hỗ trợ các nước thành viên và đối tác chia sẻ thông tin, nâng cao năng lực giám sát hoạt động trên biển.

Kết nối cũng là một trụ cột quan trọng trong chính sách Bắc Cực của EU. Liên minh này đang tìm cách đa dạng hóa cơ sở hạ tầng cáp ngầm dưới biển.

Cơ sở hạ tầng trọng yếu đã trở thành mục tiêu hàng đầu trong chiến dịch hỗn hợp mà Nga đang đẩy cao cường độ trong thời gian gần đây, bao gồm các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dưới biển như cáp ngầm. Hồi tháng trước, NATO đã làm gián đoạn cuộc diễn tập của Nga nhằm thử nghiệm các năng lực tàu ngầm biển sâu mới được thiết kế để vô hiệu hóa cáp dưới biển, với ý đồ cắt đứt kết nối giữa Na Uy đại lục và quần đảo Svalbard.

Do đó, chiến lược mới đề ra kế hoạch xây dựng một trung tâm cáp ngầm Bắc Cực để bảo vệ và hỗ trợ sửa chữa các tuyến cáp ngầm dưới biển ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực, tương tự mô hình được áp dụng tại Địa Trung Hải và Biển Baltic.

HẠNH NGUYÊN (Theo Euronews, Reuters)