Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng (PCTN) được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10-12-2025, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026. Luật này quy định những điểm mới liên quan đến chế độ báo cáo, tiêu chí đánh giá, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và thẩm quyền trong công tác thanh tra, xét xử.

Các đại biểu dự tập huấn triển khai chủ trương liên quan công tác PCTN, lãng phí, tiêu cực, trong đó có Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTN năm 2025. 

Đổi mới công tác báo cáo, thúc đẩy chuyển đổi số

So với Luật năm 2018, Luật sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã cơ cấu lại nội dung, trách nhiệm xây dựng báo cáo về PCTN, đồng thời hiện đại hóa công tác quản lý thông qua chuyển đổi số. Theo đó, khoản 2 Điều 16 Luật năm 2025 quy định Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán nhà nước và các cơ quan, tổ chức có liên quan có trách nhiệm phối hợp với Chính phủ xây dựng báo cáo cả nước. Ở địa phương, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Viện Kiểm sát nhân dân cấp tỉnh và các cơ quan, tổ chức có liên quan phối hợp UBND cấp tỉnh xây dựng báo cáo (thay vì UBND cùng cấp và không bao gồm cấp huyện như quy định tại Luật 2018).

Bên cạnh đó, Luật năm 2025 điều chỉnh cơ cấu báo cáo gồm: kết quả thực hiện các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng, thu hồi tài sản tham nhũng và các nội dung khác trong công tác quản lý nhà nước về PCTN; đánh giá tình hình tham nhũng và công tác PCTN; phương hướng, nhiệm vụ, giải pháp, kiến nghị, đề xuất. Việc điều chỉnh này nhằm giúp công tác báo cáo đi vào trọng tâm, trọng điểm và sát thực tiễn hoạt động của các cơ quan tư pháp.

Điều 17 của Luật năm 2018 được Luật năm 2025 sửa đổi theo hướng gộp và chuẩn hóa các nhóm tiêu chí đánh giá công tác PCTN như: xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật; thực hiện các biện pháp phòng ngừa; phát hiện tham nhũng; xử lý tham nhũng và thu hồi tài sản tham nhũng. Đồng thời, giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chí đánh giá và trách nhiệm đánh giá của các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND cấp tỉnh.

Ngoài ra, Luật sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã bổ sung thêm quy định về “chuyển đổi số” trong quản lý tại Điều 28. Cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm tăng cường đầu tư trang thiết bị, nâng cao năng lực, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị.

Bên cạnh việc nâng cao năng lực, đổi mới sáng tạo, Luật mới này còn quy định các cơ quan, bộ, ngành trung ương và địa phương có trách nhiệm đẩy mạnh xây dựng, vận hành hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu thuộc phạm vi trách nhiệm; kết nối, tích hợp, chia sẻ đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm liên thông, an toàn thông tin, khai thác hiệu quả tài nguyên số và dữ liệu số.

Thu hẹp thẩm quyền thanh tra chuyên ngành; mở rộng thẩm quyền xét xử

Trong công tác phát hiện, xử lý và xét xử vi phạm về PCTN, Luật năm 2025 đưa ra những phân định thẩm quyền rõ ràng hơn so với khung pháp lý năm 2018. Đối với công tác thanh tra vụ việc có dấu hiệu tham nhũng, Luật mới quy định Thanh tra Chính phủ tiến hành thanh tra vụ việc có dấu hiệu tham nhũng do người công tác tại bộ, cơ quan ngang bộ, doanh nghiệp nhà nước do bộ, cơ quan ngang bộ quản lý thực hiện; người công tác tại cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan, tổ chức, đơn vị khác do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập hoặc phê duyệt điều lệ hoạt động; người giữ chức vụ từ giám đốc sở và tương đương trở lên công tác tại chính quyền địa phương thực hiện (điểm a, khoản 1, Điều 61).

Đáng chú ý, về thanh tra bộ chuyên ngành, Luật năm 2025 cụ thể hóa thẩm quyền thanh tra thuộc về Thanh tra Bộ Quốc phòng, Thanh tra Bộ Công an, Thanh tra Ngân hàng Nhà nước đối với người công tác tại cơ quan, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp nhà nước thuộc thẩm quyền quản lý của các đơn vị này (thay vì áp dụng chung cho “thanh tra bộ” như Luật 2018). Các quy định này cũng được thay thế tương ứng tại Điều 60 và Điều 81.

Luật năm 2025 sửa đổi, bổ sung khoản 2, Điều 86, Luật năm 2018, quy định rõ thẩm quyền của Tòa án nhân dân tối cao, ngoài nhiệm vụ giám đốc thẩm, tái thẩm như quy định năm 2018, Tòa án nhân dân tối cao còn thực hiện nhiệm vụ xét xử phúc thẩm các vụ án tham nhũng thuộc thẩm quyền, cùng với việc tổng kết thực tiễn xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử các vụ án tham nhũng.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTN năm 2025 thể hiện bước đổi mới quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế PCTN ở nước ta. Việc nâng cao hiệu quả công tác báo cáo, chuẩn hóa tiêu chí đánh giá, tận dụng sức mạnh của chuyển đổi số, cơ sở dữ liệu liên thông cùng với việc phân định thẩm quyền thanh tra, xét xử chặt chẽ sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật, phục vụ đắc lực công cuộc PCTN trong giai đoạn mới.

Bài, ảnh: SƠN HÀ