Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các loại tội phạm xuyên quốc gia như khủng bố, tội phạm công nghệ cao, buôn lậu, ma túy… thường có phạm vi hoạt động “xuyên biên giới” với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự nhằm hỗ trợ điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Để đáp ứng yêu cầu đó, Quốc hội đã thông qua Luật Tương trợ tư pháp về hình sự năm 2025 (Luật số 103/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động hợp tác quốc tế về hình sự, nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn mới.

Luật Tương trợ tư pháp về hình sự năm 2025 tạo hành lang pháp lý vững chắc, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế. Ảnh minh họa: QUÁCH HÙNG

Hoàn thiện thể chế

Việc ra đời một đạo luật chuyên biệt điều chỉnh lĩnh vực tương trợ tư pháp hình sự là yêu cầu tất yếu từ thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, khắc phục những vướng mắc, hạn chế của các quy định trước đây. Luật quy định cụ thể và toàn diện về nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục thực hiện tương trợ tư pháp về hình sự giữa Việt Nam với nước ngoài cũng như trách nhiệm của các cơ quan nhà nước Việt Nam.

Trên cơ sở đó, Luật khẳng định các hoạt động hợp tác quốc tế phải luôn tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc cơ bản tại Điều 5, bao gồm tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và các bên cùng có lợi. Đặc biệt, trường hợp Việt Nam và nước ngoài không cùng là thành viên của điều ước quốc tế, việc tương trợ được thực hiện dựa trên nguyên tắc có đi có lại nhưng không trái pháp luật Việt Nam, phù hợp với pháp luật quốc tế và tập quán quốc tế.

Luật thiết lập một cơ chế phối hợp chặt chẽ với vai trò đầu mối được quy định rõ tại Điều 6. Theo đó, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao được giao trọng trách là Cơ quan trung ương của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam trong tương trợ tư pháp về hình sự, chịu trách nhiệm làm đầu mối trao đổi thông tin, tiếp nhận, chuyển giao, theo dõi, đôn đốc thực hiện, cũng như quyết định từ chối hoặc hoãn thực hiện yêu cầu theo thẩm quyền.

Bên cạnh đó, để tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục hành chính, Điều 10 của Luật quy định hồ sơ yêu cầu và kết quả thực hiện tương trợ tư pháp sẽ được miễn hợp pháp hóa lãnh sự nếu đã được ký, đóng dấu bởi người, cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Đồng thời, Luật cũng xây dựng những quy định minh bạch về nguyên tắc chi trả chi phí tại Điều 15, qua đó phân định rõ các khoản chi phí do nước được yêu cầu hoặc nước yêu cầu chi trả, tạo cơ sở tài chính rõ ràng cho hoạt động phối hợp liên quốc gia.

Mở rộng phạm vi tương trợ

Việc đổi mới nổi bật và có ý nghĩa thực tiễn rất lớn là việc mở rộng phạm vi tương trợ tư pháp hiện đại nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh tội phạm trong kỷ nguyên số. Tại Điều 9, phạm vi tương trợ được quy định từ các biện pháp truyền thống như: tống đạt giấy tờ, khám xét, thu giữ, tịch thu tài sản, cho đến các hình thức tiên tiến như: tổ chức lấy lời khai trực tiếp hoặc trực tuyến, chuyển giao tạm thời người đang bị tạm giam hoặc chấp hành án phạt tù để hỗ trợ điều tra, và chuyển giao truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đồng thời, việc luật hóa các phương thức thu thập chứng cứ qua cầu truyền hình hoặc các phương tiện kỹ thuật khác giúp giải quyết triệt để những vướng mắc khi nhân chứng, chuyên gia ở nước ngoài không thể trực tiếp tham gia tố tụng tại Việt Nam, góp phần hiện đại hóa hoạt động tố tụng và tiết kiệm chi phí tối đa.

Đối với các trường hợp có yêu cầu liên quan đến hình phạt tử hình, Điều 14 quy định Viện Kiểm sát nhân dân tối cao sẽ chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan để đưa ra các thông báo không áp dụng hoặc không thi hành án tử hình trên cơ sở tuân thủ chặt chẽ các quy định của Bộ luật Hình sự và ý kiến của Chủ tịch nước, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước ta.

Luật Tương trợ tư pháp về hình sự năm 2025 còn tháo gỡ các vướng mắc tố tụng trong nước. Cụ thể tại Điều 40, Luật sửa đổi, bổ sung trực tiếp một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, theo đó, khi cơ quan tiến hành tố tụng đã gửi yêu cầu tương trợ tư pháp ra nước ngoài nhưng chưa nhận được kết quả, việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm hoặc điều tra vụ án có thể được tạm đình chỉ theo quy định của pháp luật. Trong thời gian đó, hoạt động tương trợ tư pháp vẫn tiếp tục được thực hiện cho đến khi hoàn thành. Quy định này góp phần tháo gỡ những khó khăn trong thực tiễn điều tra các vụ án có yếu tố nước ngoài, đồng thời bảo đảm tính hợp lý về thời hạn tố tụng.

Sự ra đời của Luật Tương trợ tư pháp về hình sự năm 2025 là một bước tiến chiến lược, không chỉ là công cụ sắc bén giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật đấu tranh có hiệu quả với tội phạm xuyên quốc gia, thu hồi tài sản do phạm tội mà có, mà còn góp phần quan trọng vào công cuộc cải cách tư pháp, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và bảo vệ an ninh, trật tự trong tình hình mới.

PHI YẾN