Ngày Tết, ngoài bánh tét, dưa hành, mỗi gia đình đều không thể thiếu đĩa trái cây cúng ông bà, tổ tiên. Mỹ tục ấy không chỉ thể hiện đạo nghĩa "uống nước nhớ nguồn" mà còn giúp giữ hồn Tết Việt. Ở quận Bình Thủy, TP Cần Thơ, có hai lão nghệ nhân nhiều năm qua giữ gìn truyền thống này và sáng tạo những mâm ngũ quả chưng Tết với hình dáng và màu sắc đặc sắc, ý nghĩa.

Hai lão nghệ nhân ấy là ông Lê Văn Hoằng (tự Chín Hoằng, 77 tuổi) và ông La Văn Mới (tự Năm Mới, 70 tuổi), cùng ngụ khu vực 2, phường Bùi Hữu Nghĩa, quận Bình Thủy và hiện là thành viên ban quản lý Khu di tích Mộ cụ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa.

Ông Chín Hoằng (phải) và ông Năm Mới (trái) trưng bày mâm ngũ quả hình con rắn và con rồng tại chương trình “Sắc xuân miệt vườn” 2013.

Khi chúng tôi đến, ông Chín Hoằng và ông Năm Mới đang cùng nhau tập tạo hình đôi long phụng và con ngựa – con giáp của năm 2014 – bằng cây lá quanh vườn nhà để chuẩn bị tham gia trình diễn tại chương trình "Sắc xuân miệt vườn" do Bảo tàng TP Cần Thơ tổ chức. Đây là lần thứ 5 hai ông tham gia chương trình này. Đôi tay thỉnh thoảng run, nhưng hai cụ vẫn rất khéo léo cắt tỉa từng chiếc lá, bông hoa. Xong hình con ngựa, hai ông đi tới đi lui ngắm thật kỹ rồi bàn với nhau chỉnh sửa những chỗ chưa đẹp. Ông Chín Hoằng nói: "Mình làm cho hàng ngàn khách tham quan xem, trong nước, ngoài nước đều có, nên phải kỹ lưỡng mới được".

Ông Năm Mới và ông Chín Hoằng còn là người tạo tác đôi long phụng bằng cây lá dâng cúng cụ Thủ khoa Nghĩa vào mỗi dịp giỗ. Hai cụ có thể tạo ra hình dáng tất cả 12 con giáp, phù hợp với từng năm. Vật liệu mà hai cụ sử dụng rất đơn giản: trái cây, lá trường sinh, sống đời, hoa huệ, hoa cúc hay thậm chí là củ giềng, củ ngãi… trong vườn nhà.

Ông Chín Hoằng chia sẻ, ngoài yêu cầu đẹp mắt, trưng bày mâm ngũ quả ngày Tết phải có những quy tắc riêng. Trước hết, mâm trái cây cúng ông bà phải hoàn toàn từ cây trái thiên nhiên, không sử dụng xốp, kim loại hay hạt nhựa công nghiệp vì không ý nghĩa, thiếu thành kính lại gây ô nhiễm môi trường. Chuối và cam không nên có trong mâm ngũ quả ngày Tết. Khi bày mâm trái cây lên bàn thờ, phải đảm bảo theo câu thành ngữ "Đông bình Tây quả" – nghĩa là phía đông thì đặt bình hoa, chậu kiểng, nhánh trường sinh… còn phía Tây thì đặt mâm trái cây.

* * *

Ông Năm và ông Chín đều là cư dân cố cựu của đất Long Tuyền và là Hương Lễ của đình Bình Thủy. Hai ông cho biết, phong tục trưng bày mâm ngũ quả ngày Tết đã có từ rất lâu đời. Như một quy tắc bất thành văn, ngày Tết, chuyện làm bánh trái, dọn dẹp nhà cửa để phần phụ nữ; đàn ông lo việc sửa soạn bàn thờ ông bà tổ tiên thật tươm tất, chọn hoa tươi, mâm ngũ quả thật đẹp mắt và trang nghiêm. Thân sinh của hai ông cũng đều là những người trưng bày hoa quả rất khéo léo và trao truyền cho hai ông từ lúc 30 tuổi. Ông Năm Mới giải thích rằng, một mâm ngũ quả, kể cả tạo tác hình dáng con vật đẹp phải bảo đảm sự hài hòa về màu sắc, cân đối về bố cục và quan trọng là phải làm cho con vật "có thần" – dù chỉ bằng cây lá.

Vừa ngắm nghía chú ngựa mới được tạo dáng, ông Năm và ông Chín kể cho chúng tôi nghe Tết ở Bình Thủy hơn nửa thế kỷ trước rất náo nhiệt, ấm cúng. Gần Tết, nhân dân các thôn trong làng quây quần về đình để thi thố: phụ nữ thi gói bánh tét, mâm xôi đẹp còn đàn ông thi bày mâm ngũ quả, tạo hình các con giáp… Đó là những lễ vật trước cúng linh thần sau để bà con cùng chia vui ngày Tết. "Đừng nghĩ làm bằng cây lá, không sơn phết thì tác phẩm sẽ không có màu, nhiều màu sắc nữa là đằng khác" – ông Năm Mới chia sẻ. Có nhìn những tác phẩm của hai cụ đã sáng tạo mới thấy hết vẻ đẹp của hoa quả, cây lá miệt vườn.

Ngày Tết đang gõ cửa mọi nhà và hình ảnh hai ông lão tỉ mẩn sắm sửa mâm ngũ quả hình long phụng, ngựa phi khiến Tết thêm đậm tình quê hương…

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH