Những tháng đầu năm 2026, giá gạo xuất khẩu ở mức thấp kéo theo giá lúa giảm sâu, nông dân trồng lúa chưa đạt lợi nhuận như mong muốn. Để ngành lúa gạo phát triển bền vững, vấn đề đặt ra là phải nâng cao chất lượng lúa gạo, mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao thu nhập của người trồng lúa.

Vụ lúa đông xuân 2025-2026 nông dân thu hoạch đạt năng suất cao, nhưng giá bán thấp, lợi nhuận chưa như kỳ vọng. Trong ảnh: Thu hoạch, vận chuyển lúa ở phường Vị Tân, TP Cần Thơ.

Còn nhiều trăn trở

Năm 2025 Việt Nam xuất khẩu khoảng 8,06 triệu tấn gạo, vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, vượt Thái Lan. Đây không chỉ là thành tích về sản lượng, mà còn khẳng định vị thế của hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, Việt Nam đã từng bước xây dựng được các giống lúa thơm mang bản sắc riêng như ST, OM, Đài Thơm… được thị trường quốc tế công nhận và ưa chuộng.

Từ chỗ cạnh tranh chủ yếu bằng số lượng và giá thấp, gạo Việt Nam đã từng bước chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng. Tuy nhiên, nghịch lý lớn của ngành lúa gạo Việt Nam là quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, nhưng nông dân trồng lúa vẫn là một trong những nhóm có thu nhập thấp nhất so với nhiều ngành sản xuất nông nghiệp khác. Đây là điều trăn trở, bởi nếu người trồng lúa chưa sống tốt được bằng hạt gạo thì thành công của ngành gạo vẫn chưa thể coi là bền vững.

Trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,33 triệu tấn gạo, thu về khoảng 1,5 tỉ USD. Riêng thị trường Philippines chiếm khoảng 1,5 triệu tấn. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân chỉ khoảng 468 USD/tấn, giảm khoảng 10% so với mức bình quân năm 2025 là khoảng 508 USD/tấn. Đây cũng là mức giá thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây. Trong vụ lúa đông xuân 2025-2026, có thời điểm giá lúa tươi tại ruộng chỉ còn hơn 5.000 đồng/kg; giá xuất khẩu gạo có lúc chỉ còn khoảng 10.000 đồng/kg. Điều này tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và thu nhập của người nông dân.

Ông Huỳnh Văn Thiện ở phường Vị Tân, TP Cần Thơ thu hoạch 1,2ha lúa đông xuân giống RVT vào đầu tháng 5 bán cho thương lái với giá 6.400 đồng/kg. Với năng suất đạt hơn 1 tấn/công tầm lớn, sau khi trừ chi phí thì lợi nhuận khoảng 2,5 triệu đồng/công. Với nguồn lợi nhuận thu được, ông Thiện lo lắng không đủ vốn để tái đầu tư sản xuất vụ mới.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, nguyên nhân giá lúa gạo thấp có yếu tố tâm lý thị trường. Chỉ cần xuất hiện thông tin Philippines giảm nhập khẩu, lập tức nhiều doanh nghiệp bán ra ồ ạt để giữ thị phần và giải phóng hàng tồn kho. Khi thị trường bị bán mạnh trong thời gian ngắn, giá lập tức giảm sâu. Kết quả là doanh nghiệp xuất khẩu gạo gặp khó khăn, người nông dân chịu thiệt nhiều nhất, còn giá trị gia tăng trong chuỗi phần lớn thuộc về những người thu gom trung gian.

Qua thực tế này có thể thấy, điểm yếu lớn nhất của ngành lúa gạo hiện nay là người nông dân chưa có khả năng điều tiết thị trường và chưa chủ động được thời điểm bán hàng. Trong khi đó, ở một số ngành nông sản khác, người nông dân đã có xu hướng chủ động lưu trữ sản phẩm để chờ thời điểm thị trường thuận lợi hơn mới xuất bán. Đây là vấn đề rất cần được quan tâm trong chiến lược phát triển dài hạn của ngành lúa gạo.

Mở rộng thị trường, nâng cao giá trị

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, giải pháp cần thực hiện trước nhất là nâng cao vai trò chủ động của người nông dân trong chuỗi giá trị lúa gạo. Trong đó, cần thúc đẩy cơ chế để người nông dân có thể trữ lúa thông qua liên kết với các hợp tác xã, hoặc lưu trữ ngay tại hệ thống kho của doanh nghiệp xuất khẩu. Hợp tác xã/doanh nghiệp xuất khẩu có thể phối hợp với ngân hàng để xây dựng cơ chế ứng vốn phù hợp cho người nông dân sau thu hoạch. Chỉ khi người nông dân có khả năng lưu trữ và chủ động lựa chọn thời điểm bán hàng, họ mới thực sự được hưởng thành quả từ chính công sức lao động của mình. Khi người nông dân có lợi nhuận tốt hơn, họ sẽ đầu tư trở lại cho giống, cho chất lượng và cho sản xuất sạch. Khi đó ngành lúa gạo Việt Nam mới có thể phát triển bền vững.

Vấn đề nữa là tiếp tục tháo gỡ khó khăn về thị trường xuất khẩu và logistics. Hai thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam là Trung Quốc và Philippines vẫn đang quản lý thị trường bằng các quy định về chính sách. Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản, bảo đảm mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026 diễn ra mới đây, Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã kiến nghị Chính phủ, các Bộ, ngành tăng cường trao đổi, hợp tác với phía Trung Quốc và Philippines nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động thương mại gạo giữa các bên. Tiếp tục hỗ trợ mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là khu vực châu Phi nơi còn nhiều tiềm năng cho gạo Việt Nam trong thời gian tới. Ngoài ra, các Bộ, ngành tiếp tục quan tâm tháo gỡ khó khăn về logistics và vận chuyển xuất khẩu gạo. Tiếp tục đẩy mạnh đầu tư và nâng cấp hạ tầng logistics, đặc biệt tại khu vực ĐBSCL; phát triển hệ thống kho bãi, vận tải thủy và năng lực trung chuyển phục vụ ngành lúa gạo.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, cho rằng: Hiện nay, Việt Nam có nhiều giống lúa thơm chất lượng cao được thế giới công nhận, nhưng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế vẫn chưa tương xứng với chất lượng thực tế. Đã đến lúc hạt gạo Việt Nam phải được nhận diện bằng chính tên tuổi và giá trị trên thị trường quốc tế. Muốn làm được điều đó, cần bảo đảm tính thuần chủng của giống lúa, kiểm soát chất lượng đồng bộ, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, phát triển thương hiệu cho từng dòng gạo đặc sản. Chỉ khi xây dựng được thương hiệu mạnh mới có thể từng bước nâng cao quyền định giá và giá trị của hạt gạo Việt Nam trên thị trường thế giới…

Bài, ảnh: HOÀI THANH