Tòa án Nhân dân (TAND) khu vực 1 - Cần Thơ tổ chức tọa đàm “Các biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên”. Tọa đàm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1-1-2026) bãi bỏ Chương XII về xử lý người chưa thành niên của Bộ luật Hình sự năm 2015, nhằm thiết lập một hành lang pháp lý chuyên biệt, chuyển dịch từ tư duy trừng phạt sang tư duy giáo dục, phục hồi, mở ra cơ hội sửa chữa sai lầm và bảo vệ lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi lầm lỡ.

Đại biểu tham gia phát biểu ý kiến tại tọa đàm.

Thiết lập hành lang giáo dục thân thiện

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn khẳng định việc bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em là nhiệm vụ trọng tâm. Chỉ thị số 28-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đặt ra yêu cầu “phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em”. Chế định xử lý chuyển hướng là sự cụ thể hóa, phù hợp với xu thế phát triển chung của pháp luật quốc tế.

Theo Thẩm phán Văn Hứng, Chánh Văn phòng TAND khu vực 1 - Cần Thơ, biện pháp xử lý chuyển hướng được hiểu là giải pháp do cơ quan có thẩm quyền áp dụng nhằm chuyển việc xử lý người chưa thành niên phạm tội ra khỏi quy trình tố tụng hình sự chính thức. Thay vào đó, người vi phạm sẽ chịu các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng. Bản chất của mô hình này mang đậm đặc trưng của tư pháp phục hồi: chuyển trọng tâm từ trừng phạt sang khắc phục hậu quả, phục hồi các quan hệ xã hội bị xâm hại, giúp người chưa thành niên sửa chữa sai lầm mà không phải gánh chịu “vết đen” án tích. Đây là rào cản lớn nhất được gỡ bỏ nhằm tránh sự kỳ thị của xã hội, giúp bảo vệ tương lai và nhân cách người chưa thành niên.

Bà Trần Thanh Ngân, Chánh án TAND khu vực 13 - Cần Thơ chỉ ra rằng, Điều 36 của Luật quy định hệ thống 12 biện pháp xử lý chuyển hướng rõ ràng. Trong đó, có 11 biện pháp thực hiện tại cộng đồng, như: khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, đặc khu; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng. Biện pháp duy nhất mang tính cách ly khỏi cộng đồng là giáo dục tại trường giáo dưỡng. Việc áp dụng linh hoạt dựa trên độ tuổi, tính chất hành vi vi phạm sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả giáo dục, nhưng phải tuân thủ nguyên tắc cốt lõi: người chưa thành niên phải thừa nhận hành vi và có văn bản đồng ý áp dụng.

Gỡ nút thắt pháp lý, phát huy nguồn lực xã hội

Dù chính sách mang tính đột phá và nhân văn, song thực tiễn triển khai tại TP Cần Thơ đang gặp phải không ít khó khăn, vướng mắc do đây là một đạo luật hoàn toàn mới với các thiết chế thi hành chưa từng có tiền lệ.

Phân tích từ góc độ thực tiễn kiểm sát và điều tra, ông Huỳnh Quang Trung, Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân khu vực 1 - Cần Thơ, thẳng thắn chỉ ra, luật mới đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực chuyên môn của người tiến hành tố tụng, phải có hiểu biết về tâm lý học tư pháp trẻ em, kỹ năng giao tiếp phù hợp lứa tuổi và kinh nghiệm xử lý các vụ án người chưa thành niên. Tuy nhiên, việc phân công kiểm sát viên giải quyết các vụ việc này ở nhiều nơi vẫn mang tính kiêm nhiệm; chưa có đội ngũ chuyên trách sâu. Điều này dẫn đến tình trạng một số điều tra viên chưa được đào tạo chuyên biệt sẽ hạn chế trong kỹ năng tiếp cận, hỏi cung, lấy lời khai… Bên cạnh đó, địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng do thiếu phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan tố tụng với chính quyền cơ sở, gia đình và các tổ chức xã hội. Việc giao người chưa thành niên cho chính quyền giám sát thường mang tính hình thức, thiếu các chương trình trị liệu hành vi hoặc hướng nghiệp thực chất, làm giảm hiệu quả và tiềm ẩn nguy cơ tái phạm.

Theo ông Phạm Quang Nhuận, Phó Chánh án TAND TP Cần Thơ, tháng 4-2026, TAND khu vực 13 - Cần Thơ đã tiên phong tổ chức phiên tòa rút kinh nghiệm trực tuyến 2 cấp của TAND TP Cần Thơ về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và nhận được sự đánh giá rất cao từ các tòa án trong khu vực. Mặc dù vậy, ông Phạm Quang Nhuận thẳng thắn chỉ ra rằng còn nhiều khoảng trống pháp lý khi các hướng dẫn chuyên môn chưa đầy đủ, dẫn đến khó khăn trong việc xác định thẩm quyền của từng cơ quan, phải tra cứu các văn bản luật có liên quan, hoặc có thể chưa thống nhất về cách hiểu dẫn đến xác định sai thẩm quyền.

Ông Nguyễn Trung Hậu, Phó trưởng Phòng Hành chính - Tổng hợp, Trung tâm Công tác xã hội TP Cần Thơ, cho biết: “Chúng tôi xác định người làm công tác xã hội giữ vai trò trung tâm trong toàn bộ quá trình hỗ trợ, với các chức năng cụ thể. Việc xử lý không thể chỉ dừng lại ở việc xem xét hành vi vi phạm một cách riêng lẻ, mà phải đặt trẻ trong tổng thể các mối quan hệ và bối cảnh sống của các em. Dù vậy, nguồn lực làm công tác xã hội tại cơ sở hiện nay vẫn chưa đủ, cần được ưu tiên phát triển và được đào tạo kỹ năng chuyên sâu. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp liên ngành vẫn chưa có quy trình chia sẻ thông tin thực sự rõ ràng, đồng bộ”.

Để tháo gỡ các vướng mắc này, các đại biểu đề xuất giải pháp kiến nghị liên bộ, ngành Trung ương cần khẩn trương ban hành đầy đủ hướng dẫn chuyên môn, chuẩn hóa các công cụ, biểu mẫu tố tụng và giải thích luật theo hướng có lợi nhất cho người chưa thành niên. Đồng thời, cần đầu tư có trọng điểm để nâng cao năng lực đội ngũ công tác xã hội tại cơ sở, tăng cường tập huấn chuyên sâu cho các chức danh tư pháp nhằm bảo đảm việc áp dụng chế định mới được đồng bộ và hiệu quả.

Bước chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy trừng phạt sang tư pháp phục hồi, giúp người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, vững bước làm lại cuộc đời chính là viên gạch nền móng để xây dựng một xã hội văn minh, an toàn và phát triển bền vững. Ông Phạm Quang Nhuận lưu ý: “Các cơ quan tư pháp cần tăng cường phối hợp, trao đổi nghiệp vụ để khi triển khai, thực hiện Luật Tư pháp người chưa thành niên không vướng sai sót, tuyệt đối không để phát sinh tâm lý e ngại, sợ sai hay bảo thủ an toàn làm ảnh hưởng đến quyền lợi của các em”.

Bài, ảnh: PHI YẾN