Việc Tehran bổ nhiệm Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Qalibaf làm đặc phái viên phụ trách các vấn đề về Trung Quốc có liên quan trực tiếp với nỗ lực bất thành của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm thuyết phục Bắc Kinh gây sức ép lên nước Cộng hòa Hồi giáo trong chuyến thăm của ông tới Trung Quốc gần đây.

Ông Qalibaf sẽ điều phối các lĩnh vực hợp tác giữa Iran và Trung Quốc.

Thiết lập “quyền phủ quyết gián tiếp”

Thông báo bổ nhiệm, được đưa ra chỉ 2 ngày sau khi Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung kết thúc, phản ánh cách Iran nhanh chóng tận dụng lập trường kiên định của Bắc Kinh để củng cố quan hệ đối tác chiến lược với nước này.

Lý do chính thức mà Iran đưa ra cho quyết định lựa chọn ông Qalibaf là nhu cầu hướng đến một “trật tự thế giới mới”. Ngay sau khi được chỉ định, ông Qalibaf tuyên bố rằng: “Thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một trật tự mới và tương lai thuộc về các quốc gia Nam bán cầu”. Phát biểu cho thấy quan điểm của Tehran rằng duy trì quan hệ chặt chẽ với Bắc Kinh là nền tảng quan trọng để phá vỡ thế thống trị đơn phương của Washington.

Chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump cũng diễn ra trùng hợp với chiến lược rộng hơn của Mỹ nhằm đề xuất các thỏa thuận quốc phòng và công nghệ lớn với các nước vùng Vịnh như Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Bằng cách đạt những thỏa thuận trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và phòng không, Washington muốn thiết lập “quyền phủ quyết gián tiếp” nhằm ngăn chặn sự mở rộng của các công ty Trung Quốc vào cơ sở hạ tầng chiến lược tại Trung Đông.

Saudi Arabia và UAE đã ký các hợp đồng công nghệ “khủng” với những tập đoàn Mỹ như NVIDIA và AMD để xây dựng trung tâm dữ liệu tiên tiến và hạ tầng số hiện đại. Riêng tập đoàn Microsoft của Mỹ đã rót 1,5 tỉ USD vào hãng công nghệ G42 của UAE, đồng thời công bố kế hoạch đầu tư hơn 15 tỉ USD vào nước này giai đoạn 2023-2029 để hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng đám mây và AI.

Đối với Saudi Arabia, trong thời gian ông Trump đến thăm vùng Vịnh năm ngoái, công ty AI Humain của nước này đã quyết định mua 18.000 chip AI NVIDIA để sử dụng cho các trung tâm dữ liệu và công bố quan hệ đối tác trị giá 10 tỉ USD với AMD.

Mặt khác, Mỹ cũng tìm cách siết chặt kiểm soát công nghệ nhằm hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc trong các lĩnh vực nhạy cảm của khu vực.

Ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực

Thông qua cơ sở hạ tầng, đầu tư công nghiệp và tài chính dài hạn, các doanh nghiệp cùng ngân hàng chính sách của Trung Quốc đã trở thành đối tác không thể thiếu trong quá trình phát triển Trung Đông. Các dự án thuộc Sáng kiến “Vành đai, Con đường” bao gồm hiện đại hóa cảng tại UAE, phát triển các khu công nghiệp dọc hành lang kênh đào Suez của Ai Cập, nâng cấp đường sắt và viễn thông tại vùng Vịnh và Bắc Phi, cũng như các hợp đồng EPC (thiết kế - mua sắm - xây dựng) do doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc thực hiện.

Ngoài lợi nhuận kinh tế, những dự án này còn giúp các công ty Trung Quốc gắn chặt vào mạng lưới hậu cần, vận tải và công nghiệp của khu vực, từ đó tạo ra sự phụ thuộc lâu dài và mở rộng ảnh hưởng.

Là nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, Trung Quốc đã xây dựng quan hệ dài hạn với Saudi Arabia, Iraq, UAE, Kuwait và Oman, trong khi đầu tư vào lọc hóa dầu và các ngành công nghiệp hạ nguồn. Các liên doanh với công ty dầu khí quốc gia vùng Vịnh tạo nên sự phụ thuộc hai chiều, giúp Bắc Kinh bảo đảm dòng chảy năng lượng và tiếp cận thị trường. Quan hệ đối tác cũng mở rộng sang hydrogen, năng lượng tái tạo và các tổ hợp hóa dầu tích hợp.

Về ngoại giao, Trung Quốc duy trì quan hệ với tất cả các bên trong khu vực, kể cả những bên đối địch nhau và từng tận dụng vị thế “trung lập” này để thúc đẩy thỏa thuận bình thường hóa quan hệ Saudi Arabia - Iran năm 2023. Những cơ chế như Diễn đàn Hợp tác Trung Quốc - Các nước Arab (CASCF) và sự lớn mạnh của Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) mở ra các kênh phối hợp kinh tế, tài trợ phát triển và hợp tác chính trị, qua đó nâng cao vai trò điều phối của Bắc Kinh.

Đáng nói, hợp tác công nghệ ngày càng quan trọng. Các công ty viễn thông Trung Quốc cung cấp hạ tầng 5G (Huawei triển khai mạng 5G tại Saudi Arabia và UAE), nền tảng thành phố thông minh, hợp tác AI, hệ thống thanh toán số và tích hợp hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu Bắc Đẩu.
Những dự án này giúp các tiêu chuẩn công nghệ Trung Quốc ăn sâu vào hệ thống kỹ thuật số quốc gia và có thể tạo ra “sự khóa chặt công nghệ”, bao gồm thông qua hạ tầng giám sát quy mô lớn.

HẠNH NGUYÊN (Theo Modern Diplomacy, Middle East Institute)