Một báo cáo tình báo mật của Mỹ cảnh báo rằng Saudi Arabia có thể vẫn đang tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân, qua đó thúc đẩy sự phản đối từ cả hai đảng tại Quốc hội Mỹ đối với thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự do chính quyền Tổng thống Donald Trump đề xuất.

Tổng thống Trump (phải) gặp Thái tử Mohammed bin Salman tại Nhà Trắng hồi tháng 11-2025. Ảnh: Getty Images

Cơ chế kiểm soát lỏng lẻo

Theo các quan chức Mỹ, một bản đánh giá tình báo mật được trình lên Quốc hội khẳng định rằng Saudi Arabia vẫn để ngỏ khả năng phát triển vũ khí hạt nhân, làm dấy lên lo ngại trong một số nghị sĩ về thỏa thuận hạt nhân dân sự mà chính quyền Trump đạt được. 

Thỏa thuận trên cho phép các công ty Mỹ theo đuổi các dự án năng lượng hạt nhân trị giá hàng chục tỉ USD tại Saudi Arabia. Tuy nhiên, thỏa thuận này cần sự giám sát kỹ lưỡng vì về lâu dài, nó có thể cho phép Riyadh làm giàu uranium lên mức 20%. Ban đầu, thỏa thuận giới hạn mức làm giàu dưới 5%, nhưng cho phép nâng giới hạn này lên 20% sau khi có thêm nghiên cứu và một thỏa thuận bằng văn bản.

Washington và Riyadh đã thông báo ký kết thỏa thuận hạt nhân dân sự kéo dài 30 năm ngày 22-7 và nó đang được Quốc hội Mỹ xem xét trong thời hạn 90 ngày. Trừ khi lưỡng viện Quốc hội Mỹ thông qua nghị quyết chung bác bỏ thỏa thuận trong khoảng thời gian đó, thỏa thuận hạt nhân này có thể có hiệu lực mà không cần sự chấp thuận của bất kỳ cơ quan nào khác. Tổng thống Trump từng tuyên bố rằng Saudi Arabia phải bình thường hóa quan hệ với Israel như là một điều kiện đối với thỏa thuận hạt nhân, nhưng điều này khó xảy ra cho đến khi nào Israel chấp nhận ủng hộ thành lập một nhà nước Palestine độc lập.

Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman cho biết chương trình hạt nhân của nước này sẽ mang tính “hòa bình” và được phát triển với “mức độ trách nhiệm và sự minh bạch cao nhất”. Bộ Ngoại giao Mỹ cũng cho biết thỏa thuận này sẽ duy trì những tiêu chuẩn chống phổ biến vũ khí hạt nhân được đánh giá là nghiêm ngặt nhất thông qua các biện pháp ngoại giao.

Tuy nhiên, điều đáng lo là thỏa thuận trên không yêu cầu Saudi Arabia áp dụng Nghị định thư Bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), văn kiện cho phép cơ quan này tiếp cận rộng rãi hơn các cơ sở và địa điểm nghiên cứu hạt nhân của Saudi Arabia.

Vì thế, dù uranium chỉ được làm giàu ở mức 20% thấp hơn mức dùng để chế tạo vũ khí, nhưng một quốc gia sở hữu uranium được làm giàu đến mức độ đó sẽ chỉ cần một khoảng thời gian ngắn để làm giàu lên mức chế tạo vũ khí. Do đó, một nhóm các thượng nghị sĩ Đảng Dân chủ, do 2 ông Ed Markey và Jeff Merkley dẫn đầu, đã viết tâm thư chung gửi cho Ngoại trưởng Marco Rubio nói rằng thỏa thuận này có thể mang lại cho Saudi Arabia khả năng làm giàu uranium và tiềm năng phát triển vũ khí hạt nhân. “Chính quyền Trump đang đi ngược lại tiền lệ, áp dụng các biện pháp hạn chế lỏng lẻo hơn và nhượng bộ trước các yêu cầu của Saudi Arabia”, bức thư nêu rõ.

Giới chuyên gia lo ngại

Phát biểu với tờ The Washington Post, Thượng nghị sĩ Merkley nhấn mạnh Mỹ không nên dựa vào những lời đảm bảo từ Chính phủ Saudi Arabia về phát triển hạt nhân và ông cũng đặt câu hỏi tại sao Riyadh lại muốn có năng lực làm giàu uranium trong nước nếu chương trình hạt nhân của họ chỉ nhằm mục đích dân sự. Trong khi đó,  tham vọng hạt nhân của Saudi Arabia đã bắt nguồn từ các phát biểu của Thái tử Mohammed bin Salman vào năm 2018, trong đó ông tuyên bố Riyadh sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran làm điều tương tự.

Trong một lá thư gửi cho Quốc hội Mỹ hồi tuần qua, 20 chuyên gia về chống phổ biến vũ khí hạt nhân - bao gồm cả cựu Tổng Giám đốc IAEA Hans Blix - cảnh báo rằng các cơ chế thanh sát có thể gặp khó khăn trong việc xác định liệu Saudi Arabia có bí mật phát triển vũ khí hạt nhân tại các cơ sở không được khai báo hay không. Cũng cần lưu ý thêm rằng chính quyền Trump đã phối hợp với Israel thực hiện các cuộc không kích vào các cơ sở hạt nhân của Iran trong năm 2025 và 2026, nhưng người ta tin rằng lượng uranium đã làm giàu của Iran vẫn còn nguyên vẹn dưới đống đổ nát của những cơ sở bị hư hại.

Ngoài ra, việc Riyadh có khả năng phát triển vũ khí hạt nhân làm dấy lên lo ngại trong một số nghị sĩ Mỹ rằng các hoạt động hạt nhân tại vương quốc này có thể góp phần châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang trên quy mô rộng hơn trong khu vực.

ĐỨC TRUNG (Theo The Washington Post, Nytimes)