LÊ MINH HOAN

Sau khi hợp nhất Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng, không gian phát triển mới của thành phố không chỉ mở rộng về địa giới hành chính mà còn mở ra một cấu trúc phát triển hoàn toàn khác: đô thị gắn với nông nghiệp, logistics kết nối với cảng biển, giáo dục đại học liên thông với cộng đồng, công nghệ số đi cùng văn hóa sông nước, năng lượng tái tạo song hành với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Nếu nhìn theo tư duy cũ, đây chỉ là sự cộng gộp quy mô của 3 địa phương. Nhưng nếu nhìn theo tư duy hệ sinh thái, đây có thể trở thành một trong những không gian đổi mới sáng tạo đặc biệt nhất của vùng Mekong.

Trong bối cảnh ấy, việc lãnh đạo thành phố dự định thành lập Trung tâm Khởi nghiệp và Đổi mới sáng tạo mang ý nghĩa không chỉ về mặt tổ chức bộ máy hay hỗ trợ doanh nghiệp mới. Điều quan trọng hơn là kiến tạo một “hạ tầng mềm” cho tương lai phát triển của cả vùng đất mới. Bởi trong thời đại kinh tế tri thức, sự cạnh tranh giữa các địa phương không còn chủ yếu nằm ở tài nguyên tự nhiên hay ưu đãi đầu tư, mà nằm ở năng lực kết nối tri thức, khả năng đổi mới mô hình phát triển và tốc độ chuyển hóa công nghệ thành giá trị thực tiễn.

Doanh nghiệp khởi nghiệp quảng bá sản phẩm tại một sự kiện tổ chức trên địa bàn thành phố. Ảnh: MỸ THANH

Nhiều nơi hiện nay nói rất nhiều đến khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, nhưng không ít trung tâm sau khi thành lập lại vận hành như một không gian tổ chức hội thảo, vài cuộc thi ý tưởng hay một khu làm việc chung dành cho startup. Những hoạt động ấy không sai, nhưng chưa chạm tới bản chất của đổi mới sáng tạo. Bởi đổi mới sáng tạo không bắt đầu từ sân khấu pitching, mà bắt đầu từ khả năng đặt câu hỏi trước những vấn đề của địa phương, từ năng lực kết nối tri thức với đời sống, từ tinh thần dám thử nghiệm và từ khát vọng biến khó khăn thành cơ hội phát triển.

Một trung tâm đổi mới sáng tạo thành công không nên được đo bằng số lượng hội thảo hay số startup đăng ký hoạt động, mà phải được nhìn bằng những thay đổi thật sự trong đời sống kinh tế - xã hội. Đó là khi nhiều người trẻ muốn ở lại quê hương để lập nghiệp; khi hợp tác xã biết ứng dụng dữ liệu số để quản lý vùng nguyên liệu; khi nông dân có thể sử dụng AI để dự báo thời tiết, nhận diện sâu bệnh; khi sản phẩm địa phương bước ra thị trường toàn cầu bằng thương mại điện tử; khi những giá trị văn hóa sông nước được tái sinh bằng công nghệ số và công nghiệp sáng tạo. Nói cách khác, Trung tâm không chỉ tạo ra doanh nghiệp mới mà phải góp phần hình thành “năng lực đổi mới” cho toàn xã hội.

Điều quan trọng tiếp theo là Trung tâm phải mang “DNA Mekong”, tức là phải được xây dựng trên chính lợi thế và bản sắc của vùng đất này. Một sai lầm phổ biến hiện nay là cố gắng sao chép cơ học các mô hình đổi mới sáng tạo của Silicon Valley, Singapore hay Thâm Quyến mà quên rằng mỗi vùng đất có một “gen phát triển” riêng. Vùng Mekong không mạnh nhất về chip bán dẫn hay công nghệ lõi toàn cầu, nhưng nơi đây lại sở hữu những tài nguyên mà thế giới ngày càng quan tâm như nông nghiệp nhiệt đới, thủy sản, kinh tế sinh học, kinh tế biển, năng lượng tái tạo, văn hóa sông nước, du lịch trải nghiệm và hệ sinh thái cộng đồng bản địa. Nếu biết kết nối công nghệ, logistics, dữ liệu, tài chính và giáo dục với những lợi thế ấy, thì một ruộng lúa, một ao nuôi, một làng nghề hay một tuyến du lịch cộng đồng cũng có thể trở thành trung tâm của sáng tạo và giá trị gia tăng.

Trình diễn, kết nối cung cầu công nghệ thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo trên địa bàn thành phố. Ảnh: MỸ THANH

Trong cách tiếp cận đó, Trung tâm không chỉ là nơi hỗ trợ startup công nghệ mà phải là “nút kết nối” của cả hệ sinh thái phát triển vùng Mekong. Nơi đây cần liên kết trường đại học với hợp tác xã, nhà khoa học với doanh nghiệp, startup với nông dân, nghệ sĩ với cộng đồng địa phương, công nghệ với văn hóa và dữ liệu với đời sống. Nếu thiếu sự kết nối ấy, Trung tâm rất dễ trở thành một “vỏ kiến trúc”, có tòa nhà đẹp nhưng thiếu sức sống nội tại.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của Trung tâm là đưa thể chế liên quan đến khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo bước ra khỏi văn bản để đi vào đời sống địa phương. Hiện nay Trung ương đã ban hành nhiều chủ trương lớn về AI, dữ liệu số, kinh tế số, chuyển đổi xanh và nông nghiệp thông minh, nhưng khoảng cách giữa thể chế ở tầng trung ương với khả năng hấp thụ ở tầng cơ sở vẫn còn rất lớn. Nhiều hợp tác xã chưa hiểu dữ liệu có giá trị gì, nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa biết chuyển đổi số bắt đầu từ đâu, nhiều cán bộ cơ sở vẫn xem AI là thứ gì đó rất xa xôi thuộc về các tập đoàn công nghệ lớn.

Trong khi điều địa phương cần không chỉ là nghe phổ biến nghị quyết, mà là được huấn luyện, được thực hành, được thử nghiệm và được đồng hành. Vì vậy, Trung tâm cần đóng vai trò như một “trạm chuyển hóa thể chế”, nơi chuyển những khái niệm tưởng như rất vĩ mô thành công cụ phát triển cụ thể cho cộng đồng. Không chỉ nói về AI như một xu hướng toàn cầu, mà phải giúp nông dân biết sử dụng AI để quản lý mùa vụ, dự báo thời tiết, nhận diện dịch bệnh. Không chỉ nói về chuyển đổi số, mà phải giúp hợp tác xã biết bán hàng trên nền tảng số, truy xuất nguồn gốc, quản trị dữ liệu thành viên và xây dựng thương hiệu số cho sản phẩm địa phương.

Từ góc nhìn ấy, Trung tâm cũng cần trở thành nơi thúc đẩy một phong trào “bình dân học vụ số” trong thời đại mới. Nếu trước đây bình dân học vụ giúp người dân biết đọc, biết viết, thì hôm nay địa phương cần phổ cập những năng lực mới như kỹ năng số, kỹ năng dữ liệu, thương mại điện tử, AI ứng dụng và khả năng kể chuyện trên nền tảng số. Điều này đặc biệt quan trọng với ĐBSCL, nơi công nghệ đang phát triển rất nhanh nhưng năng lực tiếp cận giữa các nhóm xã hội còn chênh lệch khá lớn. Nếu không giải quyết được khoảng cách ấy, chuyển đổi số có thể vô tình tạo ra thêm khoảng cách phát triển.

Khi đó, Trung tâm không còn là nơi dành riêng cho startup, mà trở thành “cánh đồng tri thức” của vùng Mekong. Nếu trước đây cánh đồng chủ yếu tạo ra lúa gạo và thủy sản, thì trong thời đại mới, cánh đồng còn có thể tạo ra dữ liệu, tín chỉ carbon, du lịch trải nghiệm, nghiên cứu khoa học, nội dung số, giáo dục STEM và các mô hình kinh tế tuần hoàn. Một cánh đồng lúa không chỉ được nhìn bằng sản lượng, mà còn bằng lượng tri thức tích tụ trên đó. Một hợp tác xã không chỉ là nơi tổ chức sản xuất, mà còn có thể trở thành trung tâm học tập cộng đồng về công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Công nghệ mới, có yếu tố đổi mới sáng tạo luôn được doanh nghiệp, startup, các bạn trẻ quan tâm. Ảnh: MỸ THANH

Điều cốt lõi của mô hình này là xem đổi mới sáng tạo không phải câu chuyện riêng của phòng thí nghiệm hay doanh nghiệp công nghệ, mà là năng lực phát triển của toàn xã hội. Vì vậy, Trung tâm cần vận hành theo mô hình nền tảng mở, kết nối trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, startup, nghệ nhân, cộng đồng địa phương, nhà đầu tư và cả mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu. Không chỉ có coworking space, mà phải có phòng lab mở, studio truyền thông, không gian thử nghiệm, nền tảng dữ liệu, mạng lưới cố vấn và các chương trình huấn luyện liên tục cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Sau cùng, điều quan trọng nhất của đổi mới sáng tạo không nằm ở logo, khẩu hiệu hay số lượng sự kiện tổ chức hằng năm, mà nằm ở tinh thần đổi mới trong cách nghĩ và cách làm của cả hệ thống. Một địa phương chỉ thật sự đổi mới khi cán bộ dám thay đổi cách quản lý, doanh nghiệp dám đầu tư cho sáng tạo, trường học gắn với đời sống, cộng đồng xem tri thức là tài sản và người trẻ nhìn thấy tương lai của mình trên chính quê hương.

Nếu thế kỷ XX, ĐBSCL được xem là “vựa lúa” của đất nước, thì trong tương lai, vùng đất này cần hướng tới trở thành “cánh đồng tri thức” của nền kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo Việt Nam. Và Trung tâm Khởi nghiệp - Đổi mới sáng tạo của TP Cần Thơ mới không chỉ là nơi hỗ trợ startup, mà phải trở thành nơi đưa thể chế vào đời sống, nơi chuyển công nghệ thành sinh kế, nơi kết nối giáo dục với cánh đồng, nơi AI gặp gỡ người nông dân, nơi văn hóa gặp gỡ dữ liệu và nơi người trẻ tìm thấy khát vọng phát triển ngay trên chính quê hương mình.