Đưa vào vận hành từ tháng 4-2025, cống âu Rạch Mọp đã khẳng định vai trò là “lá chắn” trong việc kiểm soát triều cường, ngăn mặn và giữ ngọt cho gần 20.000ha đất nông nghiệp của TP Cần Thơ. Dù đã giúp hàng ngàn hộ dân an tâm sản xuất, nhưng để công trình phát huy tối đa công năng, Chi Cục Thủy lợi TP Cần Thơ đang khẩn trương tháo gỡ những “điểm nghẽn” về thủy lợi nội đồng.

Nằm trong hệ thống hạ tầng thủy lợi kiểm soát nguồn nước liên vùng, cống âu Rạch Mọp giữ vai trò huyết mạch trong việc điều tiết nước, ứng phó triều cường và xâm nhập mặn, bảo vệ cho gần 20.000ha đất sản xuất, thuộc các xã, như Nhơn Mỹ, Thới An Hội, An Lạc Thôn, Trường Khánh, Phú Tâm, Kế Sách, Đại Ngãi và các địa bàn lân cận.

Toàn cảnh công trình cống âu Rạch Mọp, xã Nhơn Mỹ.

Việc vận hành “lá chắn” này đòi hỏi sự nhịp nhàng và độ chính xác cao. Theo ông Trần Việt Quang, Tổ vận hành cống âu Rạch Mọp, xã Nhơn Mỹ, quy trình đóng - mở cống được thực hiện trên cơ sở số liệu trực tuyến từ Trung tâm quan trắc Tài nguyên và Môi trường thành phố. Cụ thể, để chống ngập, khi mực nước tại trạm đo Đại Ngãi đạt mức báo động 2 (từ +1,9m trở lên), cống sẽ đóng lại ngăn triều. Ngược lại, khi triều rút, cống được mở để tiêu thoát nước nội đồng. Riêng với nhiệm vụ phòng chống mặn, hệ thống sẽ đóng kín cửa âu khi độ mặn tại trạm Đại Ngãi chạm ngưỡng 1,5‰. Cơ chế vận hành linh hoạt này giúp duy trì mực nước ổn định, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu ngăn triều, chống mặn và tiêu úng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, sự hiện diện của cống âu Rạch Mọp được xem là mảnh ghép quan trọng để hoàn thiện hạ tầng thủy lợi địa phương, trực tiếp bảo vệ sinh kế của người dân, đặc biệt là những vùng chuyên canh cây ăn trái có giá trị kinh tế cao.

Tại xã Nhơn Mỹ, hiệu quả của công trình hiện rõ qua nụ cười của những nhà vườn. Trước đây, cứ vào tháng 9, tháng 10 âm lịch, triều cường dâng cao lại nhấn chìm nhiều vườn cây ăn trái. Sang mùa khô là nỗi lo mặn xâm nhập, khiến nông dân luôn trong tình trạng thấp thỏm, canh cánh nỗi lo mất trắng. Từ ngày cống âu Rạch Mọp đi vào hoạt động, chuỗi ngày canh nước, trực mặn của bà con đã vơi đi đáng kể. Ông Nguyễn Văn Thảnh, ở ấp Mỹ Huề, xã Nhơn Mỹ, chia sẻ: “Trước đây cứ tới con nước tháng 9 âm lịch là tôi mất ăn mất ngủ vì sợ ngập thối rễ cây. Bây giờ có cống, bà con an tâm lắm. Nước mặn hay triều cao thì cống đóng lại, bên trong vẫn giữ được nước ngọt. Nhờ vậy, cây trái năm nay phát triển rất tốt, bà con vô cùng phấn khởi”.

Ông Nguyễn Văn Dũng, ở ấp Mỹ Huề, xã Nhơn Mỹ, cho biết: Nhờ nguồn nước được kiểm soát tốt, bà con nông dân chủ động hơn trong việc lên liếp, bón phân và chăm sóc cây trồng. Năng suất và chất lượng trái cây được cải thiện rõ rệt, mang lại thu nhập ổn định hơn.

Cán bộ kỹ thuật thực hiện thao tác đóng - mở cống âu Rạch Mọp.

Bên cạnh những hiệu quả tích cực, thực tiễn vận hành cống âu Rạch Mọp hơn 1 năm qua cũng đặt ra bài toán mới về sự đồng bộ. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự đan xen giữa các mô hình sản xuất trong vùng, như lúa, hoa màu và cây ăn trái, bởi mỗi loại cây trồng đều có nhu cầu nước và cao độ nền đất khác nhau. Theo ông Nguyễn Văn Dũng, có thời điểm đóng cống để ngăn mặn, do nước trong mương vườn chưa kịp dự trữ đủ nên một số hộ dân bị thiếu nước tưới cục bộ, ảnh hưởng đến chu kỳ sinh trưởng của cây.

Nhận diện rõ thách thức của cống âu Rạch Mọp, ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TP Cần Thơ, cho biết: Ngành Nông nghiệp thành phố đang tích cực phối hợp chính quyền địa phương các cấp rà soát lại lịch thời vụ. Mục tiêu là thống nhất phương án điều tiết nước hài hòa nhất, bảo đảm “vừa giữ ngọt, vừa không gây thiếu hụt nước cục bộ”.

Theo ông Vinh, chỉ vận hành công trình đầu mối là cống âu Rạch Mọp thì chưa đủ, nếu hệ thống kênh mương, bờ bao nội đồng bên trong chưa được đầu tư đồng bộ, việc phân bổ nguồn nước đến từng mảng vườn, thửa ruộng sẽ rất khó khăn”. Do đó, về lâu dài, địa phương sẽ tiếp tục phân vùng sản xuất, ưu tiên nguồn lực nâng cấp hệ thống thủy lợi nội đồng để kết nối khép kín với cống âu, giúp từng khu vực có thể tự chủ động bơm tát, dự trữ nước.

Hoạt động vận hành đóng cống âu Rạch Mọp.

Thử thách lớn tiếp theo của “lá chắn” cống âu Rạch Mọp chính là mùa khô 2026-2027, khi các cơ quan khí tượng dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt từ 20-40%. Để chủ động nguồn nước, Chi cục Thủy lợi TP Cần Thơ đã vạch ra kịch bản ứng phó từ sớm. Trọng tâm không chỉ dựa vào giải pháp công trình (đóng/mở cống), mà còn tăng cường các giải pháp phi công trình. Hệ thống cảnh báo mặn, dự báo triều cường sẽ được cập nhật liên tục qua Zalo, Facebook và hệ thống loa truyền thanh tại các xã, phường. Qua đó, người dân có thể nắm bắt chính xác thời điểm lấy nước, chủ động tích trữ vào ao, mương vườn trước khi mặn lập đỉnh. Đồng thời, ngành chức năng tăng cường khuyến cáo bà con áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt, tưới tiết kiệm.

Song song đó, chính quyền địa phương đang gấp rút rà soát các điểm đê bao xung yếu, hướng dẫn người dân tự gia cố bờ bao bảo vệ vườn tược. Một cơ chế liên lạc 24/7 giữa Tổ vận hành cống âu Rạch Mọp và các xã cũng được thiết lập nhằm xử lý nhanh các tình huống phát sinh đột xuất.

Chủ động nhận diện nguy cơ, đầu tư hoàn thiện hạ tầng nội đồng và phát huy sự đồng thuận của cộng đồng chính là “chìa khóa” để TP Cần Thơ khai thác tối đa công năng của cống âu Rạch Mọp. Qua đó, công trình này mới thực sự là bệ phóng vững chắc, bảo vệ sinh kế cho nhà nông trước những thách thức ngày càng khắc nghiệt của biến đổi khí hậu.

Bài, ảnh: MỸ HOA