Kỷ nguyên kiểm soát vũ khí hạt nhân sắp kết thúc, khi Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START), biện pháp ràng buộc pháp lý cuối cùng đối với kho vũ khí của Mỹ và Nga, hết hiệu lực trong tuần này.

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Yars RS-24 của Nga xuất hiện trong một buổi lễ duyệt binh năm ngoái. Ảnh: EPA

New START, được Mỹ và Nga ký kết vào tháng 4-2010, giới hạn số đầu đạn hạt nhân chiến lược được phép triển khai của hai nước ở mức 1.550, cùng với số phương tiện phóng ở mức 700. Hiệp ước có thời hạn 10 năm và đã được kéo dài thêm 5 năm vào năm 2021. New START sẽ hết hạn vào ngày 5-2, trong bối cảnh văn kiện này chỉ được gia hạn một lần và hiện không có bất kỳ cuộc đàm phán nào về hiệp ước mới.

Tổng thống Nga Vladimir Putin từng gợi ý rằng hai bên có thể tự nguyện tiếp tục tuân thủ các giới hạn hiện tại thêm một năm khi hiệp ước hết hiệu lực. Tuy nhiên, người đồng cấp Mỹ Donald Trump vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức và gần đây, ông còn nói: “Nếu thỏa thuận hết hạn thì cứ để nó hết hạn”.

Nhà lãnh đạo Mỹ khăng khăng các cuộc đàm phán về bất kỳ thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân nào trong tương lai cũng phải bao gồm Trung Quốc. Trong khi đó, Bắc Kinh ít có khả năng cân nhắc nghiêm túc ý tưởng kiểm soát vũ khí cho đến khi đạt được thế cân bằng với Washington. Hơn nữa, chưa từng có tiền lệ các cuộc đàm phán kiểm soát hoặc giải trừ vũ khí hạt nhân theo mô hình ba bên như vậy - một tiến trình chắc chắn sẽ kéo dài và rất phức tạp.

Nga và Mỹ hiện sở hữu lần lượt gần 5.500 và 5.200 đầu đạn, chiếm 86% tổng số vũ khí hạt nhân của thế giới. Trung Quốc xếp thứ ba với xấp xỉ 600 đầu đạn, tăng gấp đôi trong những năm gần đây.

Lo ngại cuộc đua vũ trang mới

New START sẽ hết hiệu lực mà không có bất kỳ thỏa thuận nào mang tính ràng buộc như văn kiện này. Điều đó đồng nghĩa với việc Nga và Mỹ có thể tăng số đầu đạn hạt nhân được phép triển khai bởi cả hai nước đều có khả năng lắp nhiều đầu đạn lên các tên lửa và máy bay ném bom hơn so với mức hiện tại.

New START vốn thiết lập một quy trình xác minh và thông báo chi tiết nhằm giảm thiểu nguy cơ những hiểu lầm có thể nhanh chóng leo thang thành khủng hoảng hạt nhân. Tuy nhiên, quy trình thanh sát đã bị “đóng băng” trong đại dịch COVID-19 và sau đó ngừng hoàn toàn khi Nga đình chỉ tham gia hiệp ước vào năm 2023.

Sự thiếu lòng tin xung quanh việc đình chỉ các cuộc thanh sát và xung đột ở Ukraine trở nên trầm trọng hơn bởi sự xuất hiện của những loại vũ khí mới không nằm trong phạm vi điều chỉnh của thỏa thuận hiện tại. Nga đang phát triển các hệ thống mang vũ khí hạt nhân tiên tiến như tên lửa hành trình vận hành bằng năng lượng hạt nhân Burevestnik và phương tiện lặn Poseidon, cũng như các vũ khí siêu vượt âm như tên lửa đạn đạo Oreshnik.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đang thúc đẩy dự án phòng thủ tên lửa “Vòm vàng”.

HẠNH NGUYÊN
​(Theo Financial Times, The Conversation)