Những năm gần đây, ngày càng có nhiều người đang làm việc tại các cơ quan Nhà nước, doanh nghiệp quốc doanh bỏ việc để ra ngoài làm ăn khá nhiều. Có người đã an cư ở thành thị, bỗng nhiên về vùng đồi, vùng đất hoang xa xôi, hẻo lánh để “xây lại cuộc sống”. Một số người từ các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp quốc doanh xin thôi việc giữa chừng, chuyển sang làm ở các công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty liên doanh với nước ngoài hoặc tự mở doanh nghiệp tư nhân... Đó là một thực trạng rất đáng suy nghĩ trong thời buổi phát triển kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế hiện nay.

Xin kể câu chuyện “tự bứt phá” để phát triển kinh tế gia đình của vợ chồng anh Nguyễn Đình Trung và chị Lê Thị Thuận. Anh Trung làm ở một nhà máy sữa quốc doanh tại TP Hồ Chí Minh, tiền lương và tiền thưởng hàng tháng khá cao. Chị Thuận là giáo viên dạy tiếng Anh ở một trường PTTH. Ngoài lương, chị Thuận còn dạy thêm, thu nhập cũng thuộc diện khá so với nhiều giáo viên khác. Nhưng đột nhiên, anh Trung xin nghỉ việc ở nhà máy sữa, chị Thuận xin nghỉ dạy. Hai vợ chồng bán căn nhà chung cư tại quận 4 (TP Hồ Chí Minh) được 70 triệu đồng, đưa cả gia đình về huyện Củ Chi lập nghiệp. Vợ chồng anh Trung mua 700m2 đất với giá 50 triệu đồng; 20 triệu đồng còn lại được đầu tư xây dựng nhà nuôi trùn quế và cất tạm căn nhà lá để tránh nắng, che mưa. Vốn liếng đã cạn, anh Trung quyết định vay ngân hàng 10 triệu đồng để mua trùn giống. Sau 6 năm theo đuổi nghề nuôi trùn quế, vợ chồng anh Trung đã thành công. Nhiều gia đình từ Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Phú Yên, Bến Tre, Cà Mau... đã tìm đến trang trại của anh mua trùn về nuôi tôm, cá. Đến nay, diện tích nuôi trùn quế của gia đình anh Trung đã lên tới 5.000m2, đạt mức thu nhập bình quân trên 50 triệu đồng/tháng. Chuyện bỏ việc Nhà nước ra làm ăn tư nhân như vợ chồng anh Trung- chị Thuận có căn nguyên từ sự tính toán kỹ càng, biết thăm dò thị trường và nắm bắt thời cơ để sản xuất-kinh doanh đạt hiệu quả cao.

Ở TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ và nhiều nơi khác, những năm gần đây, có những bác sĩ giỏi, có kinh nghiệm chuyên môn, kể cả một số người từng có chức vụ trong bệnh viện, Sở Y tế, giảng viên đại học y dược cũng xin thôi việc để đến làm việc cho các bệnh viện tư nhân như Hoàn Mỹ, Cửu Long, Tâm Đức, Tây Đô, Triều An... Rồi cán bộ, công chức, chuyên viên trong bộ máy hành chính Nhà nước ở các bộ, ngành, các trường học, viện nghiên cứu, công ty, xí nghiệp, Ngân hàng Nhà nước... bỏ việc ngày càng nhiều. Lý do nghỉ việc thường thấy là: Không lo nổi lương cho công nhân, bất đồng chính kiến với lãnh đạo cơ quan, làm việc nơi khác phù hợp hơn, được trọng dụng hơn, thu nhập cho gia đình cao hơn,v.v...

Bệnh viện Đa khoa Hoàn Mỹ - một trong những bệnh viện đang thu hút được nhiều thầy thuốc giỏi đến làm việc. Trong ảnh: Phẫu thuật thoát vị đĩa đệm ở Bệnb viện Đa khoa Hoàn Mỹ Cửu Long. Ảnh: M.N

Trong một lần trả lời trực tuyến mới đây, nguyên Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển thừa nhận rằng, một số công chức trẻ mới tuyển vào công tác tại bộ, khi được cử đi học nước ngoài họ không quay lại bộ làm việc nhưng ông cũng không thể làm gì hơn. Lý do chính là mức lương công chức mới tuyển dụng chưa đến 100 USD/tháng không đủ sức kéo chân họ, trong khi đó ở nước ngoài nhiều công ty sẵn sàng tiếp nhận và trả lương họ ưu đãi hơn gấp nhiều lần.

Hiện tượng những người lao động có trình độ, có tay nghề cao chuyển từ doanh nghiệp này, vùng này, nước này sang doanh nghiệp khác, vùng khác, nước khác thường được gọi là “chảy máu chất xám”. Công luận đã từng nhiều lần cảnh báo về tình trạng “chảy máu chất xám” từ các doanh nghiệp nhà nước sang các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; từ đội ngũ trí thức trong nước ra ngoài nước... Nay có lẽ cần đưa thêm một đối tượng “chảy máu” mới - đó là “chảy máu chất xám” từ chính đội ngũ các quan chức, công chức Nhà nước sang các doanh nghiệp, cơ sở tư nhân, tư doanh, liên doanh ở ngay trên cùng địa bàn trong nước.

Ngẫm lại, trong cơ chế thị trường hiện nay, với xu hướng cạnh tranh ngày càng gay gắt, “chảy máu chất xám” cũng là hiện tượng bình thường và tất yếu phải xảy ra như thế. Trên thị trường lao động, hiện tượng này sẽ ngày càng xảy ra thường xuyên hơn, số lượng ngày càng gia tăng. Mục đích cuối cùng là sự phát triển cho toàn dân tộc, cả quốc gia và cộng đồng, chứ không khoanh hẹp ở một cơ quan, đơn vị nào. Thực ra đây cũng là một điều kiện không thể thiếu của sự phát triển lành mạnh. Chính sách “việc làm suốt đời” của các doanh nghiệp tự nó vô hình trung đã làm triệt tiêu tính năng động, ý chí tự chủ, khiến thị trường lao động trở nên cứng nhắc, rập khuôn, trói buộc sức sáng tạo. Một khi thị trường lao động cứng nhắc, không linh động sẽ làm cho hoạt động kinh tế kém hiệu quả, tăng thất nghiệp, gây ra những vấn đề xã hội nghiêm trọng, kìm hãm sự phát triển của đất nước. Nhưng dù sao, trước hiện tượng ngày càng có nhiều cán bộ, công chức, chuyên viên xin thôi việc Nhà nước, cũng cần phải nghiêm túc xem lại hàng loạt các vấn đề về chính sách tiền lương, đãi ngộ, công tác tổ chức, công tác cán bộ, phân công lao động,...

Những người lao động tri thức là những người có tính di động rất cao (họ làm gì, ở đâu, làm thế nào phần lớn là quyết định của họ; người sử dụng lao động cần họ hơn là ngược lại). Muốn đẩy nhanh sự phát triển kinh tế-xã hội, muốn đất nước làm ra ngày càng nhiều giá trị gia tăng, muốn xây dựng nền kinh tế tri thức, thì chúng ta phải biết đối mặt với hiện tượng dịch chuyển nơi làm việc của những người lao động nói chung và người lao động tri thức nói riêng. Vấn đề đáng quan tâm là phải có chính sách “trọng dụng” họ, tạo mọi điều kiện (về vật chất nhưng quan trọng hơn là cách ứng xử đối với họ) để họ được cống hiến, sáng tạo và làm việc có hiệu quả.

Trong nền kinh tế toàn cầu, thị trường lao động cũng ngày càng mang tính toàn cầu. Trong nền kinh tế nhiều thành phần, có sự quản lý của Nhà nước, thị trường lao động cũng không ngừng biến động để phù hợp với yêu cầu phát triển. Trong nền kinh tế tri thức, trọng dụng nhân tài, quản lý và sử dụng chất xám cũng là một khoa học, một nghệ thuật, một kế sách. Một quốc gia, một địa phương, đơn vị muốn phát triển đều cần phải có chiến lược, chính sách nguồn nhân lực khôn khéo, phù hợp. Như thế đâu cần phải ngăn “chảy máu chất xám”. Chất xám chảy đi, nhưng cũng có thể chảy lại, tất cả chỉ phụ thuộc vào hiểu biết, vào cách ứng xử của chúng ta.

Nếu không thể ngăn được thực trạng mang tính xã hội cao là sự “chảy máu chất xám” thì tốt hơn hết là nên quan tâm thường xuyên đến việc quản lý, sử dụng, khuyến khích người lao động. Cơ chế thị trường đặt ra “cán cân thanh toán” sòng phẳng giữa cống hiến, đóng góp với hưởng thụ. Không còn những chữ “vì” chung chung dẫn tới thiếu công bằng xã hội và thiệt thòi quá nhiều cho người lao động. Thực trạng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức hiện nay còn nhiều vấn đề cần được xem xét một cách nghiêm túc, mà trong đó vấn đề hết sức quan trọng là công tác cán bộ, môi trường làm việc, tiền lương, tiền công. Môi trường làm việc tốt phải là nơi cán bộ, công chức, viên chức được làm việc theo đúng năng lực, sở trường, được đào tạo, bồi dưỡng và phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong công việc, có tiền lương hợp lý; có điều kiện phát triển nghề nghiệp, thăng tiến... Và môi trường làm việc tốt hay không phụ thuộc chủ yếu vào người đứng đầu cơ quan, đơn vị.

Chính sách cần thiết trước hiện tượng dịch chuyển này của thị trường lao động là biết nhìn rõ và chấp nhận sự biến động, có biện pháp hợp lý tạo điều kiện để sự dịch chuyển đó diễn ra một cách có trật tự hơn, có thể kiểm soát, không nằm ngoài sự quản lý của Nhà nước. Xét ở khía cạnh tính hiệu quả của thị trường lao động, thậm chí cần biết quan niệm đúng, điều tiết, điều hành thực trạng “chảy máu chất xám”, vì nó cũng là động lực của sự phát triển, một hiện tượng xã hội rất có ích đối với nền kinh tế đang trên đà phát triển trong sự nghiệp đổi mới đất nước.

CHU MÃ GIANG