Thạc sĩ Huỳnh Thị Sinh Hiền
Giảng viên Khoa Luật Trường Đại học Cần Thơ

Hiến pháp được hiểu là văn bản quy phạm pháp luật có giá trị pháp lý cao nhất, là "đạo luật mẹ" và cũng là bản khế ước giữa nhà nước với nhân dân. Trên tinh thần Nhà nước ta tổ chức lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân về nội dung sửa đổi Hiến pháp, tôi đóng góp một vài nội dung trong Hiến pháp cần được sửa đổi sau đây:

Thứ nhất, Hiến pháp cần phân biệt rõ hơn sự khác biệt giữa hai khái niệm quyền và nghĩa vụ của công dân. Hiểu một cách nôm na, quyền của công dân thì công dân được phép làm, hoặc không làm, việc không làm điều mà Nhà nước cho phép thì Nhà nước sẽ không đặt ra biện pháp xử lý. Ví dụ: Quyền được tự do kinh doanh, quyền ứng cử, bầu cử... nếu người dân không ứng cử, không bầu cử thì Nhà nước cũng sẽ không có biện pháp nào để xử lý vì đây là quyền của họ. Ngược lại, nếu Nhà nước quy định nghĩa vụ của công dân thì bắt buộc người dân phải thực hiện, không thực hiện sẽ phải gánh chịu các biện pháp chế tài do nhà nước đặt ra để xử lý. Ví dụ công dân không thực hiện nghĩa vụ đóng thuế, nghĩa vụ quân sự sẽ bị xử phạt hành chính hoặc thậm chí xử lý hình sự. Hiến pháp 1992 còn sử dụng khá nhập nhằng hai khái niệm quyền và nghĩa vụ của công dân tại Điều 55 và 59. Trong đó, Điều 55 quy định "Lao động là quyền và nghĩa vụ của công dân" và Điều 59 Hiến pháp 1992 quy định "Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân". Với quy định này có thể được hiểu: một công dân có quyền không lao động, không học tập nếu không thích lao động và học tập. Và như vậy, nếu một công dân không lao động hoặc học tập thì có vi phạm nghĩa vụ đối với Nhà nước hay không?

Với lần sửa đổi này, Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 đã sửa đổi Điều 55 thành "Công dân có quyền làm việc, lựa chọn việc làm, nghề nghiệp và nơi làm việc". Với sự sửa đổi này, Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 đã khắc phục được sự nhập nhằng khó hiểu trong Điều 55 Hiến pháp 1992. Tuy nhiên, Điều 42 sửa đổi bổ sung Điều 59 Hiến pháp hiện hành vẫn chưa xóa bỏ được sự nhập nhằng giữa quyền và nghĩa vụ trong việc học tập. Thiết nghĩ, Điều 42 đã bỏ câu "Bậc tiểu học là bắt buộc và không phải đóng học phí" là điều rất tiến bộ, sự sửa đổi này đã góp phần xóa bỏ thắc mắc lâu nay của nhiều người dân rằng Hiến pháp không khả thi, vì Hiến pháp quy định bậc tiểu học không phải đóng học phí mà không hề phân biệt việc học tiểu học tại trường công lập hay tư thục, dân lập. Như vậy, Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 nên sửa đổi Điều 59 thành "Công dân có quyền học tập. Công dân có nghĩa vụ phải hoàn thành việc học ở bậc tiểu học".

Thứ hai, Hiến pháp hiện hành nên bổ sung thêm chức năng của Tòa án nhân dân tối cao bao gồm cả xây dựng và phát triển án lệ 1.

Pháp luật là những quy tắc xử sự chung được thể hiện ra bên ngoài dưới những hình thức khác nhau bao gồm văn bản quy phạm pháp luật, tiền lệ pháp, tập quán pháp. Ở Việt Nam hình thức pháp luật cơ bản nhất và phổ biến nhất vẫn là văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL). Tập quán pháp 2 cũng chỉ được thừa nhận trong lĩnh vực dân sự như một hình thức bổ sung cho văn bản quy phạm pháp luật. Tập quán pháp được áp dụng trong lĩnh vực dân sự với những điều kiện khá khắt khe được quy định tại Điều 3 Bộ luật Dân sự như: "… chỉ được áp dụng khi không được quy định trong VBQPPL, tập quán được áp dụng phải không trái với tinh thần chung của pháp luật cũng như đạo đức, được đa số dân cư của địa phương chấp nhận". Thêm vào đó, có thể khẳng định rằng Việt Nam chưa thừa nhận tiền lệ pháp như một hình thức pháp luật, dù là hình thức pháp luật không cơ bản. Cho đến nay, đã có khá nhiều nhà nghiên cứu phân tích, chỉ rõ ưu điểm của tiền lệ pháp, đặc biệt là án lệ nếu nó được áp dụng tại Việt Nam như là một hình thức bổ sung cho VBQPPL. Đặc biệt, Nghị quyết số 49/2005/NQ-TW của Bộ Chính trị về chiến lược công tác Tư pháp đến năm 2020 đã chỉ đạo Hội đồng thẩm phán TAND tối cao ngoài việc tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trên phạm vi cả nước thì còn cần phải tập trung phát triển án lệ. Thêm vào đó, ngành tòa án Việt Nam đã có những bước chuẩn bị để đưa hình thức án lệ vào áp dụng ở nước ta. Cụ thể, cuối tháng 10-2012, Chánh án TAND tối cao đã ký quyết định số 47 phê duyệt đề án phát triển án lệ. Đây là sự chuẩn bị để đưa án lệ trở thành một hình thức pháp luật bổ trợ cho VBQPPL nhằm khắc phục các lỗ hổng pháp luật được gây nên từ các VBQPPL.

Một trong những ưu điểm nổi bật của VBQPPL là có tính chủ động và dự liệu những tình huống có thể xảy ra trong tương lai để điều chỉnh từ xa. Tuy nhiên, đó cũng chính là nhược điểm của nó vì nhà làm luật không thể dự liệu hết những tình huống và khi những tình huống không được dự liệu xảy ra thì không có pháp luật điều chỉnh. Trong tình trạng này, án lệ sẽ khắc phục được điều đó rất nhanh chóng thay vì phải đợi dự thảo và thông qua một VBQPPL với thời gian khá lâu. Mặt khác, mô hình án lệ ở Việt Nam không thể tương tự như mô hình án lệ của các nước trong hệ thống pháp luật Anh- Mỹ. Việt Nam chỉ nên áp dụng án lệ như một hình thức bổ sung cho những thiếu hụt của VBQQPL, đặc biệt từ ngữ trong các VBQPPL không phải bao giờ cũng có thể diễn đạt hết ý muốn của nhà làm luật. Do đó, án lệ của Việt Nam sẽ góp phần rất lớn trong việc giải thích ý nghĩa của những quy định trong VBQPPL khi những quy định đó được Tòa án đem ra áp dụng giải quyết cho một trường hợp cụ thể. Án lệ càng cần thiết hơn khi Việt Nam chưa có VBQPPL điều chỉnh việc giải thích các VBQPPL.

Tóm lại, sự cần thiết để án lệ hình thành và phát triển ở Việt Nam đã được Đảng quan tâm chỉ đạo, hệ thống tòa án ở Việt Nam cũng đã nhận thấy. Vấn đề quan trọng và có tính quyết định cuối cùng là sự ghi nhận của Hiến pháp đối với sự có mặt của án lệ tại Việt Nam, cũng như trao quyền xây dựng và phát triển án lệ cho TAND tối cao. Trong thời gian không xa, với sự nỗ lực của ngành Tòa án, án lệ sẽ dần được xây dựng và phát triển ở Việt Nam. Nếu khi đó Hiến pháp, đạo luật gốc với tính ổn định lâu dài không quy định thì lại phải đem ra sửa đổi, bổ sung, nếu không sửa đổi thì tất cả các hoạt động xây dựng và phát triển án lệ của nước ta lại trở nên vi hiến.