Giữ vai trò then chốt về an ninh lương thực và xuất khẩu nhưng ĐBSCL lại có tỷ lệ doanh nghiệp (DN) trên dân số thấp trong khi đây là lực lượng đóng vai trò then chốt trong kiến tạo và thực thi các "đòn bẩy" cho mô hình tăng trưởng mới. Thực tế cần chấp nhận và giải quyết thấu đáo là các tiêu chuẩn khắt khe của kinh tế xanh đang dần dịch chuyển thành luật chơi toàn cầu và mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên thô gần chạm trần. Trong bối cảnh đó, việc đoạn tuyệt với tư duy sản lượng để kiến tạo một hệ sinh thái doanh nghiệp tích hợp dựa trên năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo chính là chiếc chìa khóa quyết định vận hội phát triển của toàn vùng.

Lực lượng DN mỏng và yếu

ĐBSCL hiện đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng thủy sản nuôi trồng, 70% sản lượng trái cây và trên 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Vùng cũng tạo ra khoảng 58% thặng dư ngoại tệ quốc gia và là khu vực giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lương thực, xuất khẩu nông sản của Việt Nam.

Hoạt động sản xuất tại Nhà máy Dược phẩm ADC (thuộc Công ty TNHH ADC).

Tuy nhiên, nghịch lý của vùng được các chuyên gia chỉ ra là vai trò kinh tế lớn nhưng năng lực DN lại khá hạn chế. Theo Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL, đến năm 2023, ĐBSCL là vùng có mật độ DN thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000, số DN của vùng chiếm khoảng 25% tổng số DN cả nước, thì hiện nay tỷ lệ này giảm chỉ còn khoảng 7%.

Ông Lê Tấn Cận, Thứ trưởng Bộ Tài chính, cho biết, đến tháng 5-2026 toàn vùng chỉ có gần 70.000 DN đang hoạt động. Phần lớn là DN siêu nhỏ, trong khi DN quy mô vừa và DN tham gia chuỗi giá trị còn rất ít. Đây được xem là điểm nghẽn cốt lõi của quá trình phát triển.

Ông Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL năm 2025, chỉ ra rằng ĐBSCL đang phải gánh một trọng trách rất lớn bằng một nguồn lực đầu vào khá hạn chế. Trong khi đó, DN trong vùng đang tham gia vào một thị trường toàn cầu có mức độ phân mảnh ngày càng cao, cạnh tranh địa chính trị và địa kinh tế ngày càng phức tạp. Những bất ổn và rủi ro mới làm gia tăng chi phí kinh doanh và tạo áp lực lớn hơn đối với DN. Đặc biệt, chuyển đổi xanh không còn là sự lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Các tiêu chuẩn như CBAM, ESG đang dần trở thành "giấy thông hành" để DN tiếp cận các thị trường lớn. Điều đó cho thấy mô hình tăng trưởng cũ dựa trên khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và hàm lượng chế biến thấp đã đi đến giới hạn. Nếu không chuyển đổi kịp thời, DN ĐBSCL có nguy cơ trở thành "nạn nhân" của những biến động lớn trong nền kinh tế toàn cầu.

PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, cho rằng điều đáng lo ngại không chỉ số lượng DN giảm mạnh mà còn là hiện tượng "khuyết tầng DN vừa". Có tới 87,8% DN của vùng là siêu nhỏ, trong khi lực lượng DN quy mô vừa - những "đầu tàu" dẫn dắt chuỗi giá trị - lại rất mỏng. Điều này khiến nhiều DN khó lớn lên, khó tham gia sâu vào thị trường quốc tế và khó tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế địa phương.

Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL năm 2025 chỉ ra hàng loạt nút thắt đang kìm hãm phát triển DN vùng như hạ tầng logistics yếu, chi phí vận chuyển cao, thiếu lao động kỹ năng, khó tiếp cận vốn cho chuyển đổi sản xuất, thu hút FDI thấp và khả năng liên kết chuỗi giá trị còn hạn chế. Hiện chi phí logistics chiếm tới 20-25% giá thành sản phẩm; khoảng 70% hàng hóa xuất khẩu của vùng vẫn phải trung chuyển qua TP Hồ Chí Minh và khu vực Đông Nam Bộ.

Năm 2025, ĐBSCL chỉ thu hút chưa tới 1 tỉ USD vốn FDI, tương đương khoảng 2,45% tổng vốn FDI của cả nước. Toàn vùng hiện có 374 doanh nghiệp FDI hoạt động, thấp nhất cả nước về mật độ doanh nghiệp FDI. Trong khi đó, khảo sát của VCCI cho thấy khó khăn lớn nhất hiện nay của DN không còn là vốn mà là thị trường. Có tới 60,2% doanh nghiệp cho rằng việc tìm kiếm khách hàng là thách thức lớn nhất, phản ánh sức mua và nhu cầu tiêu dùng đang suy giảm.

Vị thế trung tâm của mô hình tăng trưởng mới

Theo ông Hồ Sỹ Hùng, đột phá của ĐBSCL đến năm 2030 không nằm ở sản xuất nhiều lúa hơn, nhiều cá hơn hay nhiều trái cây hơn, mà ở khả năng hình thành một hệ sinh thái DN tích hợp nông nghiệp, chế biến, logistics, tài chính và công nghệ, đủ sức cạnh tranh trong môi trường kinh tế xanh và số hóa.

Để thực hiện mục tiêu này, Bộ Tài chính đề xuất tiếp tục cải cách mạnh mẽ thể chế và môi trường kinh doanh theo tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân; chuyển từ tư duy “xin cho” sang “kiến tạo và phục vụ”, lấy DN làm trung tâm của quá trình cải cách. Đồng thời, cần đảm bảo quyền tiếp cận bình đẳng đối với các nguồn lực như vốn, đất đai, dữ liệu, công nghệ và nhân lực chất lượng cao.

Bà Đặng Mai Kim Ngân, Phó Tổng Giám đốc Thuế và Pháp lý, Công ty Tư vấn Deloitte, cho rằng để thu hút đầu tư hiệu quả hơn, các địa phương cần minh bạch hóa quy hoạch, xây dựng “bản đồ đầu tư” cập nhật thường xuyên và định vị ĐBSCL là trung tâm kinh tế nông nghiệp chế biến và logistics của cả nước. Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh chuyển đổi số, hỗ trợ DN đổi mới sáng tạo và xây dựng các DN đầu chuỗi. Đặc biệt, cần tạo điều kiện để hình thành nhiều DN quy mô vừa - lực lượng có khả năng dẫn dắt chuỗi cung ứng, kết nối nông dân, hợp tác xã với thị trường và đưa sản phẩm địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Những tín hiệu tích cực đã xuất hiện trong những tháng đầu năm 2026 khi số DN thành lập mới tại ĐBSCL tăng hơn 78%, vốn đăng ký tăng trên 23% và số DN quay trở lại hoạt động tăng gần 12%. Đây được xem là cơ sở để kỳ vọng vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó DN sẽ thực sự trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vùng.

Các chuyên gia cho rằng yêu cầu để ĐBSCL có thể phát triển đột phá giai đoạn tới cần có một hệ sinh thái DN đủ mạnh để tổ chức sản xuất, chế biến, logistics, thương mại và đổi mới sáng tạo. Khi DN có vị thế trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, những lợi thế về nông nghiệp và tài nguyên của vùng mới có thể chuyển hóa thành giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững.

Bài, ảnh: NAM HƯƠNG