Từ những cánh đồng, làng nghề truyền thống đến bản làng vùng cao, du lịch đang mở ra cơ hội cho kinh tế nông thôn. Nhưng để cánh cửa ấy mở được lâu dài, các điểm đến cần cách làm bền vững hơn.

Trong giai đoạn phát triển mới, điểm đến Việt Nam không chỉ cần độc đáo, khác biệt mà còn cần sự hỗ trợ đồng bộ của công nghệ và tư duy quản lý, vận hành mới. (Ảnh minh họa: Vương Công Nam/Vietnam+)

Khi nước lũ từ thượng nguồn Mekong về phủ lên những cánh đồng ở Đồng Tháp, người dân không chỉ nghĩ đến chuyện tránh lũ. Từ năm 2019, một số địa phương bắt đầu đưa nước vào đồng, tận dụng nguồn cá, tôm tự nhiên để nuôi trữ trong mùa nước nổi, rồi thu hoạch khi nước rút. Từ khoảng 120 ha ban đầu, mô hình đã mở rộng lên gần 2.000 ha vào năm 2025.

Điều thú vị là trên những cánh đồng ấy, câu chuyện không dừng ở con cá. Một số nơi, người dân bắt đầu đưa du khách vào trải nghiệm mùa nước nổi, tìm hiểu cách nuôi trữ cá, thưởng thức sản vật và khám phá đời sống sông nước. Không gian sản xuất quen thuộc của ngư dân đã trở thành một phần của sản phẩm du lịch.

Đó là cách du lịch có thể bắt đầu từ chính đời sống cộng đồng nông thôn, thay vì đặt một sản phẩm du lịch lên trên một làng quê.

Cánh đồng, nếp nhà và những giá trị chưa được gọi tên

Du lịch nông thôn đang có thêm dư địa khi nhu cầu của du khách dần thay đổi, thay vì chỉ tham quan, nghỉ dưỡng, họ ngày càng hướng tới trải nghiệm đời sống, sản xuất, văn hóa và môi trường bản địa. 

Ở Hội An, làng rau Trà Quế không chỉ bán rau mà đưa nghề trồng rau trở thành trải nghiệm. Du khách xuống ruộng, tìm hiểu cách canh tác, thưởng thức những món ăn sử dụng nguyên vật liệu địa phương. Người nông dân vì thế vừa sản xuất vừa “đóng vai” người kể câu chuyện về đất, nghề và sản vật.

Tại Mai Châu, những nếp nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm, ruộng lúa và đời sống của người Thái đã trở thành nền tảng cho du lịch cộng đồng. Nhiều hộ dân vừa làm dịch vụ lưu trú, vừa duy trì sản xuất nông nghiệp, nghề truyền thống và cảnh quan.

Du khách quốc tế trải nghiệm làm nông dân ở làng rau Trà Quế, Hội An. (Nguồn ảnh: Bộ VHTTDL)

Những mô hình này cho thấy tài nguyên du lịch nông thôn không nhất thiết phải là những thứ được tạo mới. Từ cánh đồng, một mùa nước đến một vườn rau, nghề thủ công, mỗi món ăn hay một nếp nhà đều có thể trở thành tài sản du lịch nếu được nhìn nhận đúng giá trị và tổ chức thành trải nghiệm.

Đây cũng là cách để du lịch đồng hành với phát triển kinh tế nông thôn. Nghị quyết 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đặt nông dân ở vị trí chủ thể, đồng thời nhấn mạnh phát triển kinh tế nông thôn, gắn nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ, tạo việc làm tại chỗ, nâng cao thu nhập và phát huy những giá trị văn hóa ở nông thôn.

Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Phạm Văn Thủy nhấn mạnh, du lịch nông thôn ngày càng có vai trò quan trọng đối với phát triển du lịch và kinh tế nông thôn, góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, thúc đẩy tiêu thụ nông sản, sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề, đồng thời bảo tồn cảnh quan, bản sắc văn hóa và phát huy tri thức bản địa. Trong đó, cộng đồng địa phương cần được xác định là chủ thể, trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển du lịch. 

Góc nhìn này cũng đặt ra một bài toán, sản phẩm OCOP nếu chỉ được đưa lên kệ hàng thì giá trị chủ yếu nằm ở sản phẩm. Nhưng khi du khách được tận mục sở thị, gặp người làm ra sản phẩm, hiểu câu chuyện phía sau và trực tiếp trải nghiệm, giá trị có thể mở rộng sang dịch vụ, văn hóa và trải nghiệm.

Chủ tịch Liên chi hội Du lịch Xanh Việt Nam, ông Phùng Quang Thắng, từng đặt vấn đề rằng nhiều tài nguyên vốn rất quen thuộc với người dân như nếp nhà, cánh đồng, nghề thủ công có thể trở thành tài sản du lịch khi cộng đồng biết nhận diện và định vị đúng giá trị của chúng. Theo ông, không có vùng đất nào nghèo tài nguyên, chỉ có nơi chưa biết gọi tên tài nguyên.

Nhưng từ tài nguyên đến sản phẩm vẫn còn một khoảng cách để hoàn thiện bài toán phát triển bền vững.

Du khách quốc tế trải nghiệm làm gốm Bàu Trúc, Khánh Hòa. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Đón khách nhưng không "đánh đổi làng quê"

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy du lịch nông thôn đang phát triển khá tự phát. Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á, Chủ tịch Hội Du lịch cộng đồng Việt Nam, ông Phạm Hải Quỳnh đánh giá nhiều nơi sản phẩm chưa thể hiện rõ bản sắc, dịch vụ thiếu chuyên nghiệp, năng lực quản trị hạn chế; có nơi hạ tầng, môi trường và sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, cộng đồng chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo ông, nguy cơ lớn hơn là khi chạy theo nhu cầu thị trường, điểm đến dễ đánh mất chính những giá trị làm nên sức hấp dẫn vốn có. Cảnh quan bị cải tạo quá mức để phục vụ khách, sân khấu hóa văn hóa, các địa phương “copy” mô hình sản phẩm của nhau, người dân tham gia vào chuỗi dịch vụ du lịch nhiều hơn nhưng hưởng lợi chưa tương xứng…

Nếu không giải quyết được những vấn đề trên, du lịch có thể trở thành áp lực mới đối với nông thôn: nhiều khách hơn nhưng môi trường chịu sức ép lớn hơn; nhiều dịch vụ hơn nhưng lợi ích phân bổ không đều; nhiều hoạt động văn hóa hơn nhưng bản sắc bị giản lược thành những trải nghiệm được đóng gói sẵn.

Bởi vậy, việc Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí Điểm đến du lịch nông thôn bền vững đang được kỳ vọng sẽ góp phần gỡ những nút thắt này, thay vì chỉ là thêm một bộ tiêu chuẩn để chấm điểm. 

Đáng chú ý trong dự thảo là cách tiếp cận không chỉ nhìn vào chất lượng dịch vụ hay khả năng thu hút khách. Các nhóm tiêu chí được đặt trong chỉnh thể gồm quản trị điểm đến,  kinh tế - xã hội, phúc lợi cộng đồng, văn hóa, môi trường, hạ tầng, sản phẩm, thị trường và trải nghiệm du khách.

Đặc biệt, nguyên tắc “khung cứng-vận dụng linh hoạt” có ý nghĩa với một đất nước có điều kiện nông thôn rất khác nhau giữa các vùng. Những yêu cầu cốt lõi về tuân thủ pháp luật, an toàn, bảo vệ môi trường, bảo tồn văn hóa, quyền lợi cộng đồng và chất lượng dịch vụ cần có chuẩn chung. Nhưng các yêu cầu cao hơn về chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải hay tiêu chuẩn xanh cần có lộ trình phù hợp.

Mỗi bản làng vùng cao, mỗi làng nghề ven đô hay một vùng nông nghiệp đồng bằng khác nhau không thể được đo bằng cùng một thước đo cứng nhắc. Điều cần thống nhất không phải là mọi nơi phải giống nhau, mà là cùng hướng tới những giá trị cốt lõi của một điểm đến bền vững.

Làng nghề truyền thống hấp dẫn giới trẻ đến trải nghiệm. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Vì thế, bộ tiêu chí chỉ thực sự có ý nghĩa nếu giúp địa phương tự nhìn lại mình: đang có gì, thiếu gì, điểm nào cần ưu tiên và cộng đồng đang thực sự được hưởng lợi đến đâu.

Phó Cục trưởng Phạm Văn Thủy đề nghị bộ tiêu chí phải rõ ràng, dễ hiểu, có khả năng đo lường, kiểm chứng; đồng thời làm rõ cơ chế đánh giá, công nhận, xếp hạng và giám sát sau công nhận. Các tiêu chuẩn cao hơn cần được triển khai theo lộ trình, phù hợp thực tiễn và không tạo thêm gánh nặng hành chính.

Đây là điểm cần thiết để tránh việc phát triển du lịch nông thôn trở thành một cuộc chạy đua về danh hiệu.

Bởi một điểm đến bền vững không nhất thiết phải có thật nhiều khách, nhiều công trình hay thật nhiều dịch vụ. Quan trọng hơn là sau mỗi mùa du lịch, người dân có thêm thu nhập; nông sản có thêm đầu ra; nghề truyền thống có thêm người nối nghề; cảnh quan được giữ gìn; văn hóa không bị biến thành những màn trình diễn màu mè và cộng đồng có tiếng nói trong cách điểm đến được phát triển.

Khi nông nghiệp không chỉ là phông nền, sản vật không chỉ là hàng hóa bán cho du khách, văn hóa vượt lên trên những tiết mục trải nghiệm và người dân thực sự là chủ thể, lúc ấy du lịch mới có thể trở thành một phần của kinh tế nông thôn.

Và có lẽ, đó mới là phép thử ý nghĩa, giá trị nhất cho mỗi điểm đến du lịch nông thôn bền vững: sau khi du khách rời đi, làng quê còn lại gì?.

Theo Vietnam+