Các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) khẳng định cuộc xung đột tại Trung Đông đã phơi bày tính chất “mong manh” của an ninh năng lượng cũng như phản ánh sự phụ thuộc của khối 27 nước thành viên này vào nhiên liệu hóa thạch.

Chủ tịch EC von der Leyen phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng Hạt nhân hôm 10-3. Ảnh: Reuters

Trong bối cảnh đó, phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng Hạt nhân do Tổng thống Pháp Emmanuel Macron chủ trì hôm 10-2 tại thủ đô Paris, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đã trình bày kế hoạch dài hạn của Liên minh châu Âu (EU), trong đó tập trung vào các nguồn năng lượng carbon thấp như năng lượng tái tạo và năng lượng hạt nhân.

“Trong khi năm 1990, 1/3 lượng điện của châu Âu đến từ năng lượng hạt nhân, thì hiện nay con số này chỉ còn gần 15%. Tôi tin rằng việc châu Âu từng quay lưng với một nguồn năng lượng phát thải thấp, đáng tin cậy, giá cả phải chăng là một sai lầm chiến lược” - bà von der Leyen cho biết. Theo bà von der Leyen, sự phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu đắt đỏ và biến động đang đẩy EU vào thế bất lợi về cấu trúc so với các khu vực khác.

Đồng quan điểm, Tổng thống Macron cho rằng khi một quốc gia quá phụ thuộc vào hydrocarbon, nguồn nhiên liệu này có thể trở thành công cụ gây áp lực, thậm chí là yếu tố gây mất ổn định chính trị trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hiện nay. Do đó, nhà lãnh đạo xứ gà trống Gaulois nhấn mạnh đến tầm quan trọng của năng lượng hạt nhân trong việc dung hòa giữa mục tiêu hạn chế phát thải carbon và quyền tự chủ năng lượng.

Trong nỗ lực sửa chữa sai lầm của mình, EC đã đưa ra một chiến lược nhằm thúc đẩy việc triển khai các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) của khối. Đây là một công nghệ được nhiều người coi là chìa khóa để thay thế việc sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các trung tâm dữ liệu. Bà Von der Leyen cho biết các SMR nên được đưa vào vận hành tại châu Âu vào đầu những năm 2030. Trong khuôn khổ chiến lược này, EC sẽ thiết lập một quỹ bảo lãnh trị giá 200 triệu euro (233 triệu USD) nhằm hỗ trợ đầu tư tư nhân vào công nghệ này.

Thúc đẩy chuyển đổi năng lượng

Ngoài năng lượng hạt nhân, EC cũng vừa khởi động Chiến lược Đầu tư Năng lượng Sạch nhằm đẩy nhanh quá trình tài trợ cho tiến trình chuyển đổi năng lượng sạch trên khắp châu Âu.

EC cho biết châu Âu cần đầu tư 660 tỉ euro/năm vào năng lượng sạch cho đến năm 2030 và con số này sẽ tăng lên khoảng 695 tỉ euro/năm trong giai đoạn 2031-2040. Theo EC, chiến lược này nhằm mục đích huy động thêm vốn tư nhân bằng cách sử dụng nguồn vốn công là “chất xúc tác” để giảm thiểu rủi ro cho các dự án và thu hút các nhà đầu tư; giảm thiểu rủi ro cho các công nghệ năng lượng sạch tiên tiến và thúc đẩy các khoản đầu tư tiết kiệm năng lượng, gồm tài trợ nghiên cứu các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ ở châu Âu.

Để hỗ trợ chiến lược trên, Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) dự định sẽ tài trợ 75 tỉ USD trong vòng 3 năm tới nhằm cải thiện khả năng tiếp cận thị trường vốn cho các nhà điều hành lưới điện; hỗ trợ cho vay ngân hàng thông qua chứng khoán hóa khoản vay và tài trợ trung gian.

Ngoài ra, EC và EIB cũng sẽ nghiên cứu thành lập một quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng chiến lược để cung cấp vốn cho các nhà điều hành lưới điện. “Để đảm bảo nền kinh tế châu Âu được vận hành bởi nguồn năng lượng an toàn, giá cả phải chăng và sạch, chúng ta phải đẩy nhanh tốc độ và quy mô đầu tư. Chỉ riêng nguồn tài chính công là chưa đủ. Chúng ta phải tận dụng một cách có chiến lược nguồn vốn tư nhân” - Dan Jørgensen, Cao ủy châu Âu phụ trách năng lượng, cho biết.

Năng lượng xanh “lên ngôi”

Lần đầu tiên, điện gió, năng lượng mặt trời vượt qua các nguồn nhiên liệu hóa thạch truyền thống, trở thành nguồn cung cấp điện chủ lực của toàn khu vực châu Âu.

Theo báo cáo từ Tổ chức Nghiên cứu năng lượng và khí hậu Ember (Anh), tua-bin gió và tấm pin quang điện đóng góp tới 30% tổng sản lượng điện của EU trong năm 2025. Trong khi đó, các nhà máy nhiệt điện sử dụng than, dầu và khí đốt đã tụt lại phía sau với mức 29%.

Theo tờ The Guardian, động lực chính tạo nên cú bứt phá này là sự bùng nổ của năng lượng mặt trời. Chỉ trong vòng một năm, công suất điện mặt trời tăng trưởng ngoạn mục hơn 20%, đóng góp mức kỷ lục 13% vào lưới điện chung. Đáng kinh ngạc hơn, ngay cả những quốc gia không có thế mạnh về ánh nắng như Hà Lan, điện mặt trời vẫn cung cấp hơn 20% tổng sản lượng điện năng. Về phần mình, điện gió tiếp tục giữ vững vị thế vững chắc, chiếm 17% sản lượng và là nguồn điện lớn thứ hai của châu Âu.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ của năng lượng tái tạo đã trực tiếp đẩy nhiệt điện than xuống mức thấp nhất trong lịch sử, chỉ còn chiếm chưa tới 10% (chủ yếu còn lại ở Đức và Ba Lan). Các chuyên gia năng lượng khẳng định điện gió và điện mặt trời giờ đây không còn là những nguồn năng lượng phụ trợ, mà đã chính thức trở thành “xương sống” của hệ thống năng lượng châu Âu.

Thành tựu này mang ý nghĩa chiến lược to lớn, giúp EU thoát khỏi thế bị động và sự phụ thuộc năng lượng vào các quốc gia khác trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu bất ổn.

TRÍ VĂN (Tổng hợp)