Văn của anh trong 65 câu chuyện còn lại, cũng thường làm người đọc phải nghĩ suy như vậy, lắm khi là quay quắt. Mượn ca từ "dựng lại người" của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn để đặt tên cho cuốn tạp bút đầu tiên của mình sau gần 40 năm làm báo cách mạng (anh từng làm tổng thư ký tòa soạn ở báo Tuổi Trẻ và Thời báo Kinh tế Sài Gòn), tác giả muốn nói nhiều về con người trong xã hội hôm nay. Và có những chuyện, dù trăn trở tận cùng với những câu hỏi chạm đến căn nguyên xã hội, Đoàn Khắc Xuyên vẫn muốn "thức tỉnh con người". Như lời bộc bạch của anh về cuốn sách này: "Hãy coi đây như một tiếng chuông gióng lên nhằm góp phần đưa tới một sự thức tỉnh - thức tỉnh không chỉ trên bình diện cá nhân mà trên bình diện xã hội. Thức tỉnh để thay đổi, để dựng lại người".

Gần 300 trang sách nói chuyện thời sự mà đa phần tác giả đã chạm tới những điều này: Vì sao người ta có thể giết người một cách quá dễ dàng, quá man rợ? Vì sao những người còn trẻ phạm tội ác? Vì sao sự gian dối và giả dối tràn lan? Vì sao đa số nông dân mãi vẫn chưa thể thoát nghèo, thậm chí phải tự tử vì nghèo không lối thoát? Và phải làm gì để bảo vệ quyền và nhân phẩm của công dân?

Thí dụ như trong bài "Đối diện với sự thật" (viết về vụ thảm sát tại tiệm vàng Ngọc Bích ở Bắc Giang hồi tháng 8-2011 và nhiều vụ giết người man rợ khác), tác giả đào sâu vào nguyên nhân và giải pháp: "Chúng ta đã nói quá nhiều về sự "xuống cấp đạo đức" cá nhân và xã hội mà chưa chỉ ra được căn nguyên sâu xa của sự xuống cấp ấy là gì, nó nằm ở đâu và vì vậy mà chưa tìm ra phương cách khắc phục. Căn nguyên phải chăng nằm ở các thiết chế xã hội... ngay cả tôn giáo vốn được xem như cái thắng (phanh) cuối cùng của con người trước cái ác cũng tỏ ra bất lực trong việc ngăn chặn bàn tay tội ác của con người. Phải làm gì, tháo gỡ ở đâu để các thiết chế xã hội ấy lấy lại được sức mạnh của mình, trong việc xây dựng lại nền tảng tinh thần của xã hội... Đó phải là một sự thức tỉnh trên bình diện xã hội chứ không phải chỉ ở bình diện con người".

Vâng, phải thức tỉnh con người, không phải là con người chung chung mà là con người sống trong một xã hội cụ thể với những thiết chế cụ thể.

HUỲNH KIM