Thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran đã được tiết lộ, khiến dư luận không khỏi so sánh giữa văn kiện hiện nay và thỏa thuận hạt nhân dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama năm 2015 mà Tổng thống Donald Trump đã hủy bỏ cách đây 8 năm.

Tổng thống Trump ký thỏa thuận hòa bình sơ bộ với Iran tại Cung điện Versailles với sự chứng kiến của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Ảnh White House/X

Theo đài CBC News, bản ghi nhớ (MoU) giữa Mỹ và Iran không phải là thỏa thuận cuối cùng như Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) thời ông Obama - văn kiện dài hàng trăm trang và chứa đầy các chi tiết kỹ thuật. Trong khi đó, MoU là một khuôn khổ chỉ gồm 14 điểm. JCPOA là một nỗ lực đàm phán đa phương với sự tham gia của Trung Quốc, Nga, Anh và Đức, trong khi MoU là thỏa thuận song phương và là kết quả của chiến tranh tiêu hao.

Vấn đề hạt nhân còn bỏ ngỏ

MoU nêu rõ “Iran tái khẳng định sẽ không mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”. Nhưng việc thực thi điều đó như thế nào sẽ được quyết định trong thỏa thuận cuối cùng. JCPOA cũng nhấn mạnh “trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Iran cũng sẽ không bao giờ tìm cách, phát triển hoặc sở hữu bất kỳ loại vũ khí hạt nhân nào”. Theo JCPOA, Iran không bắt buộc phải phá hủy toàn bộ lượng uranium làm giàu của mình, nhưng đồng ý giới hạn mức độ làm giàu ở mức 3,67% trong 15 năm, thấp hơn nhiều so với mức 90% cần thiết để sản xuất vũ khí hạt nhân. Thỏa thuận yêu cầu Iran phải tập trung toàn bộ hoạt động làm giàu uranium vào một cơ sở hạt nhân duy nhất ở Natanz. JCPOA cũng hạn chế số lượng và loại máy ly tâm mà Iran được phép vận hành.

Trong khi đó, theo MoU, cơ chế xử lý uranium của Iran sẽ được quyết định trong các cuộc đàm phán kỹ thuật trong 60 ngày tới. Trong thời gian chờ đạt được thỏa thuận cuối cùng, Iran và Mỹ thống nhất Tehran sẽ duy trì hiện trạng đối với chương trình hạt nhân của mình.

Điều đáng chú ý là không giống như thời điểm đàm phán thỏa thuận JCPOA, kho dự trữ uranium của Iran hiện bao gồm uranium được làm giàu đến độ tinh khiết 60% - chỉ còn một bước ngắn nữa là trở thành vật liệu cấp độ vũ khí.

Phát biểu trong cuộc họp báo của hội nghị thượng đỉnh G7 ở Pháp hôm 17-6, Tổng thống Trump cho rằng phần lớn vật liệu hạt nhân được làm giàu 60% của Iran bị chôn vùi dưới đống đổ nát sau một loạt cuộc không kích của Mỹ năm ngoái. Do đó, ông Trump tin rằng sẽ chẳng ai “đụng chạm” được, trừ khi Mỹ muốn có được nó.

Vẫn ẩn chứa nguy cơ xung đột

Một điều khoản của MoU nêu rõ Iran, Mỹ và các đồng minh trong cuộc chiến sẽ chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn chiến tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon và cam kết từ nay sẽ không phát động bất kỳ hành động thù địch nào nhằm vào nhau. Vì thế, ông Trump cho rằng việc đạt được thỏa thuận sơ bộ với Iran sẽ giúp tránh “thảm họa kinh tế toàn cầu”. Tuy nhiên, ông lại cảnh báo Mỹ có thể nối lại hoạt động tấn công quân sự nếu Iran tiếp tục con đường phát triển vũ khí hạt nhân.

Với JCPOA, Iran sẽ được dỡ bỏ cấm vận xuất khẩu dầu mỏ theo từng giai đoạn và phụ thuộc vào kiểm chứng của Cơ năng Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Ngược lại, theo MoU, Mỹ ngay lập tức cấp giấy miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu thô, sản phẩm hóa dầu và dẫn xuất của Iran, cùng tất cả các dịch vụ liên quan; đồng thời các khoản tiền và tài sản bị đóng băng hoặc bị hạn chế của Iran sẽ được giải phóng và cung cấp đầy đủ trong tiến trình đàm phán.

JCPOA trước đây buộc Mỹ phải trả 1,7 tỉ USD tiền mặt trong một vụ tranh chấp thanh toán mua bán vũ khí trước cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, thì MoU có điều khoản thành lập quỹ tái thiết và phát triển trị giá ít nhất 300 tỉ USD cho Iran. Quỹ này được giải thích là không đến từ Mỹ, mà từ các đối tác vùng Vịnh đóng góp. Iran cho rằng đây thực chất là khoản “bồi thường” chiến tranh.

Ngoài ra, giống như JCPOA, MoU không đề cập đến chương trình tên lửa đạn đạo của Iran hay sự hỗ trợ của Tehran cho các lực lượng vũ trang thân tín trong khu vực.

KIẾN HÒA