Nhắc lại tuyên bố gần đây của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc sẽ từng bước giải tán Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), giới phân tích đánh giá động thái này “rất đáng ngại” bởi nó liên quan chính trị nội bộ hơn là mối lo thực sự về hệ thống đã hoạt động 24 năm.

Các phiên tòa ICC thường mở cửa cho công chúng và khách tham dự. Ảnh: ICC

Thành lập sau khi Quy chế Rome có hiệu lực, ICC có trụ sở tại La Haye (Hà Lan) là cơ quan tư pháp thường trực không thuộc Liên Hiệp Quốc (LHQ), là tòa án cấp cao nhất chuyên điều tra và truy tố những cá nhân bị buộc tội xâm lược, diệt chủng, tội ác chiến tranh và chống lại loài người.

Năm 1998, Mỹ là một trong 7 quốc gia bỏ phiếu chống lại việc thành lập tổ chức này. Đối với quyền tài phán của ICC, các chính quyền Mỹ sau đó thường áp dụng chính sách thực tế tùy từng trường hợp: công khai chỉ trích hoặc trừng phạt khi ICC đe dọa lợi ích và nhân sự Mỹ hoặc đồng minh, nhưng đôi khi vẫn ngầm hậu thuẫn hoặc ủng hộ hoạt động điều tra tội phạm chiến tranh của tòa đối với kẻ thù chung.

Cho đến khi Tổng thống Trump bước vào Nhà Trắng, giới quan sát cho biết mối quan hệ phức tạp này ngày càng trở nên “thù địch”.

Trong nhiệm kỳ đầu, vào năm 2020, Tổng thống Trump đã áp trừng phạt tài chính và lệnh cấm thị thực đối với công tố viên ICC sau khi cuộc điều tra về nhân viên Mỹ tại Afghanistan được công bố. Ông Trump cũng nhiều lần lên án tính hợp pháp của tòa trên diễn đàn Đại hội đồng LHQ.

Sau khi tái đắc cử năm 2025, Tổng thống Trump tiếp tục cấm nhập cảnh và đóng băng tài sản ở Mỹ của ít nhất 11 quan chức ICC nhằm đáp trả lệnh bắt giữ năm 2024 của tòa đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng nhiều quan chức Do Thái khác.

Đẩy mạnh chiến dịch ngoại giao - kinh tế nhằm cô lập và vô hiệu hóa ICC, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hồi tháng 7 cáo buộc ICC “chống lại Mỹ” bằng sức mạnh của cái gọi là luật pháp quốc tế.

Để đáp trả, Washington sẽ sử dụng mọi công cụ mà chính phủ có trong chiến dịch toàn diện để làm suy yếu khả năng hoạt động của ICC một cách có hệ thống nhằm ngăn tòa này truy tố binh sĩ, quan chức hoặc “đe dọa chủ quyền” của Mỹ cùng đồng minh.

Các biện pháp sẽ bao gồm cấm nhập cảnh, thu hồi thị thực và mở rộng lệnh trừng phạt đối với nhiều thẩm phán ICC. Washington đồng thời gây sức ép để các nước đồng minh là thành viên ICC rút khỏi tòa án và cắt hỗ trợ tài chính, buộc cơ quan này phải giải thể.

Mỹ cũng đang kêu gọi những nước chưa gia nhập ICC vận dụng mạng lưới ngoại giao để cô lập tổ chức này. “Những quốc gia tiếp tục dựa vào viện trợ Mỹ nhưng không bác thẩm quyền giả tạo của ICC sẽ đối mặt quy trình giám sát chặt chẽ hơn” - một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết.

Chiến dịch của Mỹ vấp phải chỉ trích từ khắp thế giới. Nhiều chuyên gia luật coi đây là diễn biến “rất đáng ngại” đối với công lý toàn cầu và tương lai của các cơ chế tư pháp quốc tế, nhất là khi Venezuela và Chad đưa ra kế hoạch rút khỏi ICC sau lời tuyên chiến công khai của ông Rubio.

Trước đó, Mỹ đã cắt giảm tài trợ cho hàng chục tổ chức quốc tế, đóng cửa vĩnh viễn Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ và rút khỏi Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, chiến dịch lần này do Bộ Ngoại giao phát động nhắm vào ICC đánh dấu bước leo thang đáng kể trong các chính sách của Mỹ.

Vấn đề là trong 6 năm qua, ICC không có bất kỳ hành động nào trực tiếp khiêu khích Mỹ. 

Vì vậy, giới quan sát cho biết việc Mỹ tấn công ICC thực chất xuất phát từ những mối quan ngại chính trị trong nước, chứ không phải bất kỳ ưu tiên nào của chính sách đối ngoại.

Trong đó, tỷ lệ ủng hộ thấp kỷ lục đối với Tổng thống Trump và đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới là yếu tố quan trọng thúc đẩy việc giải tán ICC để thu hút chú ý của cử tri cánh hữu.

Tham vọng chính trị của ông Rubio cũng đóng vai trò quyết định khi người đứng đầu Bộ Ngoại giao Mỹ đang là ứng cử viên tiềm năng cho chức tổng thống năm 2028.

Theo cựu cố vấn Bộ Ngoại giao Mỹ John Bellinger, sẽ rất khó để thuyết phục các nước lớn ở châu Âu rút khỏi ICC, thậm chí có nguy cơ gia tăng mâu thuẫn giữa Mỹ và phương Tây. Nhưng nếu thành công, đây sẽ là bước ngoặt giúp củng cố uy tín của ông Rubio trong giới bảo thủ nước nhà.

MAI QUYÊN (Theo ABC News, vespernews)