Vai trò ngày càng tăng của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng, đặc biệt mức độ kiểm soát và chi phối sâu rộng về khoáng sản chiến lược cùng vật liệu tinh luyện, đang thách thức vị thế thống trị của phương Tây trên thị trường vũ khí toàn cầu.

Máy bay không người lái WZ-8 của Trung Quốc. Ảnh: Infinity

Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, Mỹ và Tây Âu chiếm 74% tổng kim ngạch xuất khẩu vũ khí toàn cầu giai đoạn 2021-2025. Ảnh hưởng của Mỹ và phương Tây hiện còn mở rộng sang công nghệ sản xuất thiết bị điện tử quân sự hiệu năng cao. Nhiều đồng minh thân cận của Washington như Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản đều đang nắm giữ các vị trí cốt lõi trong chuỗi cung ứng điện tử và bán dẫn toàn cầu.

Trong giai đoạn này, kim ngạch xuất khẩu vũ khí của Trung Quốc chỉ chiếm 5,6%. Các chuyên gia kiểm soát vũ khí đánh giá, con số này không phản ánh hết vai trò quan trọng của Bắc Kinh như một trong những trung tâm đầu não về khoa học, công nghệ và công nghiệp chế tạo. Thông qua việc dễ dàng chuyển đổi sản phẩm thương mại sang mục đích quân sự, Trung Quốc thậm chí định hình lại chiến tranh công nghiệp hiện đại theo cách mà thước đo truyền thống về thương mại vũ khí khó có thể nắm bắt.

Từ vị thế người mua trở thành nhà xuất khẩu vũ khí quốc tế

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Trung Quốc giai đoạn 1950-1990 phụ thuộc nhiều vào vũ khí hoàn chỉnh nhập khẩu từ Nga như máy bay chiến đấu, xe tăng, tàu ngầm và công nghệ tiên tiến. Từ đầu những năm 2000, quan hệ quân sự song phương chuyển sang thế cân bằng hơn, chủ yếu chỉ còn nhập khẩu một số linh kiện chuyên biệt như động cơ máy bay.

Năng lực sản xuất trong nước lớn mạnh sau đó đã đưa Trung Quốc từ vị thế người mua trở thành nhà xuất khẩu vũ khí quốc tế, thậm chí đóng vai trò huyết mạch ngay tại các thị trường mà Nga từng chiếm ưu thế. Hiện nước này cung cấp nhiều linh kiện lưỡng dụng quan trọng cho thiết bị bay không người lái đã giúp Nga đạt các bước tiến quan trọng trong xung đột với Ukraine, bao gồm cáp quang, vi mạch, động cơ, pin lithium-ion, công nghệ 5G, modem lưới phục vụ liên lạc cùng nhiều bộ phận thiết yếu khác trong các hệ thống tác chiến điện tử. Trung Quốc cũng cung cấp máy móc công nghiệp, nguyên liệu đầu vào mà Nga cần để sản xuất vũ khí và đạn dược.

Báo cáo từ các tổ chức như Tổ chức Ân xá Quốc tế còn ghi nhận thiết bị gây nhiễu máy bay không người lái, tên lửa đất đối không cùng nhiều thiết bị khác sản xuất tại Trung Quốc đã xuất hiện trên chiến trường Sudan. Máy bay không người lái của Trung Quốc cũng hiện diện ở Libya.

Đặc biệt, khả năng tiếp cận linh kiện và hàng lưỡng dụng của Trung Quốc được cho giúp lực lượng Houthi tại Yemen tự sản xuất các loại vũ khí hiện đại như tên lửa đạn đạo tầm trung. Năm 2024, Bộ Tài chính Mỹ đã chỉ đích danh một số công ty Trung Quốc tham gia vào quá trình này. 

Thách thức đối với lợi ích an ninh của Mỹ

Sự thay đổi vai trò của Trung Quốc trên thị trường vũ khí toàn cầu phản ánh tham vọng của Bắc Kinh trở thành cường quốc sản xuất hàng đầu thế giới. Diễn biến này làm phức tạp thêm “lập trường trung lập” của Trung Quốc trong các xung đột quốc tế; đồng thời tạo ra thách thức đối với lợi ích an ninh của Mỹ.

Theo cảnh báo của công ty phân tích quốc phòng Govini, Mỹ đang phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc sau báo cáo phát hiện linh kiện xuất xứ từ đại lục có trong hơn 1.900 hệ thống và nền tảng vũ khí của Lầu Năm Góc. Áp lực trở nên lớn hơn khi 78% kho vũ khí Mỹ bị đánh giá có nguy cơ hoặc phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản quan trọng từ Trung Quốc.

Mặt khác, liên minh phương Tây, vốn thống trị sản xuất vũ khí toàn cầu trong nhiều thập kỷ, còn đang đối mặt chia rẽ nội bộ ngày càng sâu sắc. Trong đó, cuộc chiến ở Ukraine đã cho thấy Trung Quốc dù không thể thay thế Mỹ trở thành nhà xuất khẩu vũ khí hàng đầu nhưng đang thách thức sự kiểm soát của phương Tây đối với nền tảng công nghiệp của chiến tranh hiện đại.

MAI QUYÊN (Theo Asia Times)