Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, ĐBQH Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung nguyên tắc về sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản và giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết. Điểm cốt lõi là AI được phép hỗ trợ hoạt động xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người.

Toàn cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng nay, 5/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.

Chuyển từ tư duy quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, các ĐBQH TP. Hồ Chí Minh đánh giá rất cao và tán thành sự cần thiết sửa đổi, tuy nhiên, một số ý kiến cũng cho rằng, nếu chỉ sửa một số vấn đề kỹ thuật thì có thể chưa bắt kịp xu thế phát triển. Các ý kiến này đề nghị chuyển từ tư duy quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số; nhấn mạnh đây là cách tiếp cận phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ.

Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Lê Quang Mạnh và các ĐBQH TP. Hồ Chí Minh tham dự phiên thảo luận tổ

Đánh giá các nội dung cụ thể, ĐBQH Nguyễn Vũ Trung cho rằng, dự thảo Luật đã bổ sung nhiều khái niệm mới, nhưng còn một số khái niệm cần được làm rõ hơn.

Chẳng hạn, tại khoản 18, Điều 4 về "nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng", theo đại biểu, phạm vi quy định hiện nay còn quá rộng.

Theo đại biểu, nếu mọi tài liệu độc lập, hoàn chỉnh được lưu trữ, phổ biến trên mạng đều có khả năng trở thành nội dung có tính chất xuất bản thì sẽ rất khó phân định ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, website, kho học liệu, cơ sở dữ liệu, nội dung do người dùng sáng tạo hay truyền thông doanh nghiệp.

Do đó, đại biểu đề nghị cần thiết kế theo ba tầng:

Tầng thứ nhất: Xuất bản phẩm, phải thông qua nhà xuất bản hoặc chủ thể được pháp luật cho phép xuất bản.

Tầng thứ hai: Nội dung có tính chất xuất bản, là nội dung hoàn chỉnh, độc lập, có cấu trúc tương đương xuất bản phẩm nhưng không thuộc tầng thứ nhất.

Tầng thứ ba: Nội dung thông tin thông thường trên Internet như bài đăng mạng xã hội, website, blog, diễn đàn, nội dung tương tác..., không điều chỉnh như hoạt động xuất bản.

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung phát biểu.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị đưa vấn đề AI trong hoạt động xuất bản vào luật, bởi đây là xu hướng không thể tránh khỏi và hiện nay đã được sử dụng rất phổ biến.

Tại Điều 7 dự thảo Luật đã đề cập chính sách đầu tư cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, nhưng đại biểu cho rằng, mới dừng ở chính sách khuyến khích, chưa giải quyết trách nhiệm pháp lý.

"Trong 5-10 năm tới, AI có thể tham gia gần như toàn bộ chuỗi hoạt động, từ bản thảo, dịch thuật, biên tập, minh họa, thiết kế, sách nói, marketing đến phân phối".

Nhấn mạnh xu hướng trên, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung nguyên tắc: "Việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản không làm thay đổi trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể có liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm theo quy định của luật này".

Đồng thời, nên giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết; bảo vệ quyền tác giả; phòng, chống giả mạo; sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp; truy xuất nguồn gốc nội dung số.

"Điểm cốt lõi là AI được phép hỗ trợ hoạt động xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Quy định về nền tảng xuyên biên giới là một trong những trọng tâm của dự luật mới. Dự thảo Luật đã bước đầu quy định trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử trung gian đối với trường hợp vi phạm. Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ. Hiện nay, các nền tảng nước ngoài đang cung cấp sách cho số lượng rất lớn độc giả Việt Nam.

Vì vậy, đề nghị luật quy định rõ: Tổ chức cung cấp nền tảng phân phối xuất bản phẩm số xuyên biên giới vào Việt Nam phải tuân thủ các nghĩa vụ tối thiểu về đầu mối liên hệ, bảo vệ quyền tác giả, thực hiện yêu cầu xử lý nội dung trái pháp luật và cung cấp thông tin theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung

Vẫn chủ yếu tiếp cận theo phương thức quản lý, quản trị ngành xuất bản truyền thống

Cũng liên quan đến Điều 7 quy định về chính sách phát triển xuất bản, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhận định, chính sách đã đi đúng hướng, nhưng vẫn còn khá "nhà nước hóa".

So với luật hiện hành, dự thảo Luật đã bổ sung nhiều nội dung mới như chuyển đổi số, AI, xuất bản điện tử, phát triển thị trường, công nghệ xanh, kinh tế tuần hoàn, hợp tác công - tư.

ĐBQH Trương Thị Diệu Thúy phát biểu.

Tuy nhiên, các chính sách vẫn chủ yếu theo hướng "Nhà nước đầu tư", "Nhà nước đặt hàng", "Nhà nước hỗ trợ". Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung một trụ cột mới là: Khuyến khích phát triển công nghiệp xuất bản, thị trường bản quyền, công nghệ xuất bản, doanh nghiệp công nghệ cung cấp giải pháp cho xuất bản và các mô hình kinh doanh xuất bản số. Đại biểu cho rằng, đây sẽ là lĩnh vực rất quan trọng trong thời gian tới.

Qua phản ánh của cử tri và theo dõi tình hình thực tế hoạt động xuất bản tại địa phương, ĐBQH Trần Thị Diệu Thúy cho rằng, dự luật vẫn chủ yếu tiếp cận theo phương thức quản lý, quản trị ngành xuất bản truyền thống.

"Mặc dù đã có những nội dung cụ thể hóa Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản, song các quy định của dự luật vẫn chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ hiện đại cũng như yêu cầu đầu tư phát triển không gian văn hóa đọc", đại biểu nhận định.

Vì vậy, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề xuất bổ sung các quy định về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; ứng dụng AI trong khai thác, sử dụng dữ liệu số; đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái dữ liệu phục vụ hoạt động xuất bản.

Liên quan đến vấn đề này, đại biểu cũng nêu thực tế, hiện nay khi các doanh nghiệp phát triển các công cụ AI, trợ lý ảo thì đều phải sử dụng dữ liệu từ các nhà xuất bản hoặc từ các tác giả để huấn luyện hệ thống AI. Tuy nhiên, quy định về quyền tác giả đối với nhóm dữ liệu được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI hiện vẫn chưa được làm rõ. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật nghiên cứu, bổ sung các quy định phù hợp với thực tiễn phát triển hiện nay.

Cần quy định rõ ngay trong luật này các trường hợp tạm dừng hoạt động

Dẫn quy định của Luật hiện hành về hình thức tạm đình chỉ hoạt động có thời hạn đối với nhà xuất bản trong một số trường hợp, ĐBQH Đỗ Đức Hiển cho biết, dự thảo Luật sửa đổi theo hướng: tạm dừng hoạt động. Trong đó có quy định, đối với các trường hợp thuộc diện Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định thì nhà xuất bản sẽ phải tạm dừng hoạt động.

ĐBQH Đỗ Đức Hiển phát biểu.

Đại biểu cho rằng, cơ quan chủ trì soạn thảo mong muốn thiết kế một biện pháp quản lý nhà nước đối với những nhà xuất bản không còn đáp ứng đủ điều kiện, tiêu chuẩn thì phải tạm dừng hoạt động. Tuy nhiên, quy định này lại dẫn chiếu sang Luật Xử lý vi phạm hành chính, trong khi luật này không có hình thức tạm dừng hoạt động của nhà xuất bản, mà chỉ quy định đình chỉ hoạt động có thời hạn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cần làm rõ cơ quan chủ trì soạn thảo mong muốn áp dụng đình chỉ hoạt động có thời hạn theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính hay tạm dừng hoạt động với tính chất tương tự đình chỉ hoạt động có thời hạn?

"Nếu lựa chọn phương án tạm dừng hoạt động, thì cần quy định rõ ngay trong luật này các trường hợp áp dụng, đồng thời xác định đây không phải là một hình thức xử phạt vi phạm hành chính, mà chỉ là một biện pháp quản lý nhà nước đối với hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ của nhà xuất bản. Như vậy, sẽ bảo đảm thống nhất với các quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính", đại biểu Đỗ Đức Hiển nhấn mạnh.

Liên quan đến thẩm quyền cấp phép xuất bản phẩm được quy định tại Điều 34, đại biểu cho biết, dự thảo Luật quy định thẩm quyền cấp giấy phép in xuất khẩu xuất bản phẩm cho cơ sở in có giấy phép hoạt động thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND cấp tỉnh. Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa làm rõ trường hợp nào thuộc thẩm quyền của Bộ và trường hợp nào thuộc thẩm quyền của UBND cấp tỉnh.

Do vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát và quy định rõ tiêu chí phân định thẩm quyền, xác định cụ thể trường hợp nào do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp phép và trường hợp nào thuộc thẩm quyền cấp phép của UBND cấp tỉnh.

Quỳnh Chi, Phạm Thắng (Báo Đại biểu Nhân dân)