Sau đột quỵ, bên cạnh các di chứng điển hình như liệt vận động hay khó khăn về ngôn ngữ, rất nhiều bệnh nhân phải đối mặt với tình trạng suy giảm trí nhớ và năng lực nhận thức. Các nghiên cứu cho thấy, bình quân cứ 10 người bị đột quỵ thì có ít nhất 4 người gặp phải biến chứng này. Tuy nhiên, do biểu hiện âm thầm, di chứng suy giảm nhận thức thường bị các gia đình bỏ sót, lỡ cơ hội can thiệp cho bệnh nhân trong "giai đoạn vàng".

Người dân chờ thăm khám tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ. Ảnh: BV 

Di chứng nặng nề, nhưng dễ bị bỏ sót

BS.CKI Tạ Mỹ Ngọc, Trưởng đơn vị Sa sút trí tuệ, Khoa Thần kinh Đột quỵ, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, chia sẻ: Sau biến cố đột quỵ, nhiều trường hợp phục hồi vận động rất tốt, sinh hoạt tưởng chừng như bình thường, nhưng lại bị giảm khả năng tập trung, tư duy chậm và rất hay quên. Tùy theo từng quốc gia, tỷ lệ suy giảm nhận thức sau đột quỵ dao động từ 30-50%, tại khu vực Bắc Âu, con số này lên đến 50-60%.

Lý giải về nguyên nhân khiến chức năng nhận thức khó phục hồi hơn chức năng vận động, bác sĩ Tạ Mỹ Ngọc cho biết: Các tế bào điều khiển vận động nằm ở vỏ não, sau tổn thương, các tế bào này có khả năng tái cấu trúc và bù đắp một phần nhờ vào tính mềm dẻo của hệ thần kinh và sự gắn kết của các tế bào vùng lân cận, giúp vận động hồi phục nhanh hơn. Ngược lại, chức năng nhận thức là sự tổng hòa phức tạp của rất nhiều tế bào thần kinh ở nhiều khu vực khác nhau. Khi đột quỵ làm đứt gãy các mạng lưới liên kết hệ thống lưới và mạng mặc định trong não bộ, việc phục hồi lại các kết nối này vô cùng khó khăn và hầu như không thể toàn vẹn như ban đầu.

Theo bác sĩ Tạ Mỹ Ngọc, các dấu hiệu nhận biết suy giảm nhận thức sau đột quỵ bao gồm giảm độ tập trung và chức năng điều hành. Người bệnh hay quên những chi tiết nhỏ nhặt trong cuộc sống hằng ngày; mất khả năng lập kế hoạch, tổ chức công việc. Vấn đề suy giảm nhận thức ở bệnh nhân đột quỵ cũng khác biệt với bệnh Alzheimer. Ở bệnh nhân Alzheimer, trí nhớ luôn bị tổn thương đầu tiên do tế bào não thoái hóa hàng loạt. Còn ở bệnh nhân đột quỵ, chức năng tập trung chú ý và khả năng điều hành sẽ bị suy giảm trước, diễn ra sớm hơn sự suy giảm về mặt trí nhớ.

Tầm soát sớm, điều trị tổng hòa đa phương thức

Bác sĩ chuyên khoa đặc biệt lưu ý, tình trạng suy giảm nhận thức sẽ bộc lộ rõ ràng nhất trong giai đoạn từ 3-6 tháng sau biến cố đột quỵ cấp. Đây là thời điểm phải thực hiện các khảo sát chuyên sâu để đánh giá toàn diện cho người bệnh. Nếu được can thiệp kịp thời, chức năng nhận thức của bệnh nhân có thể được bảo tồn ổn định hoặc chỉ sụt giảm rất ít. Ngược lại, nếu để tình trạng tiến triển tự do, hoặc nếu bệnh nhân không may gặp phải một biến cố tái phát đột quỵ tiếp theo, năng lực nhận thức sẽ ngay lập tức sụt giảm nghiêm trọng thêm một bậc, đẩy nhanh quá trình sa sút trí tuệ diện rộng.

Hiện nay, các bệnh viện chuyên khoa như Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ đã triển khai quy trình tầm soát đa chiều. Người bệnh được thực hiện các bài kiểm tra tâm thần kinh chuyên sâu để định lượng mức độ suy giảm ở từng lĩnh vực nhận thức cụ thể, ảnh hưởng đến các hoạt động sống thường ngày. Song song đó, kỹ thuật cao như chụp cộng hưởng từ sọ não sẽ được chỉ định để giúp bác sĩ có cái nhìn tổng thể về hình thái cấu trúc não bộ, xác định rõ vị trí, diện tích vùng tổn thương và các cơ chế bệnh lý mạch máu phối hợp, từ đó xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa phù hợp nhất.

Theo bác sĩ Tạ Mỹ Ngọc, có đến 40% các trường hợp suy giảm nhận thức nếu được phát hiện và can thiệp đúng cách hoàn toàn có khả năng hồi phục tốt và ngăn chặn được nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ. Ngay cả khi người bệnh đã bước sang giai đoạn sa sút trí tuệ, việc điều trị sớm vẫn mang lại hiệu quả vượt trội so với việc can thiệp muộn.

Hiện nay, các bác sĩ áp dụng phương pháp điều trị tổng hòa đa phương thức cho bệnh nhân sau đột quỵ. Trước hết, tập trung điều trị bệnh lý nền và kiểm soát nghiêm ngặt các yếu tố nguy cơ mạch máu, như: huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu nhằm dự phòng tuyệt đối nguy cơ tái phát đột quỵ. Tiếp theo, bệnh nhân được chỉ định sử dụng các nhóm thuốc chuyên biệt có tác dụng bảo vệ và tăng cường nuôi dưỡng tế bào thần kinh.

Đặc biệt, 2 liệu pháp không dùng thuốc đóng vai trò then chốt là huấn luyện nhận thức chuyên sâu kết hợp hoạt động trị liệu riêng biệt nhằm giúp người bệnh từng bước khôi phục các kỹ năng sinh hoạt độc lập. Ngoài ra, việc ứng dụng kỹ thuật kích thích từ trường xuyên sọ hiện đại kích hoạt các vùng não tổn thương sẽ hỗ trợ đắc lực cho người bệnh duy trì, phục hồi chức năng nhận thức tốt hơn, nâng cao rõ rệt chất lượng cuộc sống so với các phương pháp điều trị đơn thuần trước đây.

THU SƯƠNG