Ðã có 136 quốc gia và vùng lãnh thổ đồng ý áp thuế thu nhập doanh nghiệp tối thiểu 15%, giúp tạo thêm 150 tỉ USD tiền thuế thu được trên toàn cầu mỗi năm. Tuy nhiên, mức thuế này bị đánh giá là quá thấp và có lợi nhiều hơn cho các quốc gia giàu có.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Janet Yellen (trái) và người đồng cấp Anh Rishi Sunak hoan nghênh thỏa thuận thuế tối thiểu toàn cầu. Ảnh: Getty Images

Thỏa thuận đạt được hôm 8-10 có tên gọi “Tuyên bố về giải pháp 2 trụ cột nhằm giải quyết các thách thức về thuế phát sinh từ số hóa nền kinh tế” do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) làm trung gian đàm phán. Ðáng chú ý, Ireland, Estonia và Hungary - những quốc gia theo đuổi mô hình kinh tế dựa trên mức thuế thấp trước nay kiên quyết phản đối mức thuế 15% - đã từ bỏ lập trường và tham gia thỏa thuận. Trong khi đó, Kenya, Nigeria, Pakistan và Sri Lanka từ chối ký kết.

Thỏa thuận lịch sử

136  nền kinh tế tham gia thỏa thuận thuế tối thiểu chiếm hơn 90% GDP toàn cầu. OECD cho biết mức thuế tối thiểu sẽ được áp đặt lên các công ty có doanh thu từ 868 triệu USD trở lên và ước tính sẽ mang lại nguồn thu bổ sung khoảng 150 tỉ USD trên toàn cầu mỗi năm.

“Thỏa thuận hôm nay sẽ giúp cho các thỏa thuận thuế quốc tế của chúng ta trở nên công bằng hơn và hoạt động tốt hơn. Ðây là một thắng lợi lớn cho chủ nghĩa đa phương hiệu quả và cân bằng. Ðây là một thỏa thuận sâu rộng đảm bảo hệ thống thuế quốc tế của chúng ta phù hợp với nền kinh tế thế giới được số hóa và toàn cầu hóa”, Tổng Thư ký OECD Mathias Cormann hân hoan trong thông cáo ngày 8-10.

Hãng tin Reuters bình luận việc các nước đạt được thỏa thuận về thuế tối thiểu phản ánh tình hình tài chính ở các nước đang căng thẳng vì đại dịch COVID-19. Ngoài chi cho chống dịch, các nước còn phải chi cho những gói trợ cấp người dân và doanh nghiệp để cứu nền kinh tế đang suy kiệt. Không chỉ ngăn chặn “cuộc đua xuống đáy”, tức việc các nước đua nhau giảm thuế để thu hút các doanh nghiệp, thỏa thuận này còn chặn hiện tượng chuyển lợi nhuận ra nước ngoài - một chiêu né thuế cao của các tập đoàn xuyên quốc gia, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ có doanh thu khủng.

Bộ trưởng Tài chính Pháp Bruno Le Maire gọi đây là “thỏa thuận lịch sử” bởi lần đầu tiên thế giới đồng thuận về mức thuế tối thiểu hợp lý, đồng thời buộc các công ty công nghệ xuyên biên giới của Mỹ, Trung Quốc và châu Âu phải tăng đóng thuế. Bình luận về thỏa thuận trên, Bộ trưởng Tài chính Mỹ, bà Janet L. Yellen tuyên bố thỏa thuận này là thành tựu ngoại giao kinh tế của cả một thế hệ. “Gần như toàn bộ nền kinh tế thế giới đã quyết định kết thúc cuộc đua xuống đáy về thuế doanh nghiệp”, bà Yellen nhấn mạnh. “Cuộc đua xuống đáy” cũng đã được bà Yellen mô tả khi các bộ trưởng tài chính Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) đạt được thỏa thuận chưa từng có về mức thuế tối thiểu hồi tháng 6 tại Luân Ðôn, Anh.  Việc các nước cạnh tranh để thu hút các tập đoàn  bằng cách áp mức thuế rất thấp hoặc miễn thuế đã phá hoại những khoản thu quý giá có thể giúp thực hiện các vấn đề ưu tiên của chính phủ như phát triển bệnh viện và trường học.

Ai hưởng lợi nhất?

Tổng thống Mỹ Joe Biden, vốn đã ủng hộ mạnh mẽ mức thuế tối thiểu, nhấn mạnh: “Trong hàng thập niên, người lao động và đóng thuế Mỹ phải trả giá vì hệ thống thuế có lợi cho các tập đoàn đa quốc gia chuyển việc làm và lợi nhuận ra nước ngoài. Cuộc đua xuống đáy này không chỉ gây hại cho người lao động Mỹ mà còn  khiến nhiều đồng minh của chúng ta rơi vào tình thế bất lợi trong cạnh tranh”.

Theo Thời báo New York, trong nền kinh tế ngày nay, các công ty đa quốc gia ngày càng kiếm được lợi nhuận từ những thứ vô hình như nhãn hiệu và sở hữu trí tuệ. Họ có thể dễ dàng chuyển lợi nhuận thu được cho một chi nhánh tại quốc gia có mức thuế rất thấp, nơi được gọi là “thiên đường thuế”.

Trong giai đoạn 1985-2018, mức thuế trung bình toàn cầu của doanh nghiệp giảm từ 49% xuống còn 24%. Năm 2016, hơn phân nửa lợi nhuận của doanh nghiệp Mỹ được ghi nhận tại 7 “thiên đường thuế” gồm Bermuda, Quần đảo Cayman, Ireland, Luxembourg, Hà Lan, Singapore và Thụy Sĩ. Bộ Tài chính Mỹ đánh giá số thuế mà nước này “thất thu” có thể lên đến 100 tỉ USD/năm. 

Chính quyền ông Biden đã tìm nhiều cách để khuyến khích các doanh nghiệp Mỹ không chuyển lợi nhuận ra nước ngoài và việc áp dụng mức thuế tối thiểu toàn cầu là công cụ quan trọng để ngăn các công ty chuyển trụ sở ra nước ngoài, nhất là trong bối cảnh chính phủ chuẩn bị tăng thuế suất doanh nghiệp  nhằm tạo nguồn vốn phục vụ các kế hoạch phục hồi kinh tế sau đại dịch. Ông Biden thậm chí đã ủng hộ mức thuế tối thiểu toàn cầu lên 21%, trong khi thuế nội địa dự kiến tăng từ 21% hiện nay lên 26,5%.

Ngoài ra, thỏa thuận thuế tối thiểu toàn cầu có thể mở đường cho các công ty công nghệ Mỹ tránh đóng “thuế kỹ thuật số” tại nhiều nước châu Âu. Hiện Pháp mỗi năm thu được 350 triệu euro từ loại thuế này. Cho nên, các công ty công nghệ Mỹ dù lo ngại kế hoạch tăng thuế của ông Biden nhưng hưởng ứng thuế tối thiểu toàn cầu.

Trong khi đó, các nước đang phát triển và tổ chức quốc tế cho rằng mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% là quá thấp, không tạo động lực thay đổi trong ngắn hạn. Dù mức thuế này có thể giúp tạo thêm 150 tỉ USD thu nhập cho các chính phủ, song phần lớn trong số này sẽ chảy vào túi các nước giàu, nơi đặt trụ sở của đa số các công ty đa quốc gia lớn nhất. Một ủy ban của Liên Hiệp Quốc hồi đầu năm nay đề xuất mức thuế tối thiểu toàn cầu phải từ 20-30%.

OECD cho biết thỏa thuận sẽ được gửi lên hội nghị bộ trưởng tài chính Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) diễn ra tại Mỹ ngày 13-10 để chính thức ký kết, sau đó chuyển tới hội nghị thượng đỉnh G20 vào cuối tháng này tại Rome (Ý) để phê chuẩn cuối cùng. Các nước ủng hộ thỏa thuận sẽ phải luật hóa văn kiện này vào năm tới để thỏa thuận có hiệu lực từ năm 2023. Tiến trình này được dự báo sẽ phức tạp và khó khăn tại nhiều nước.

ÐỨC TRUNG (Tổng hợp)