Một tiết mục của gánh hát gia đình ông Danh Bê. Ảnh: DANH THUYỀN

Tết Dolta đến gần, gánh hát gia đình của ông Danh Bê ở xã Định Hòa, huyện Gò Quao, tỉnh Kiên Giang rộn rịp hẳn. Các thành viên tất bật chuẩn bị các tiết mục văn nghệ để biểu diễn phục vụ. Gần chục năm qua, những bài ca điệu múa truyền thống của dân tộc Khmer được gánh hát này lưu truyền một cách sống động, bền bỉ ở địa phương.

Mỗi buổi tối, sân nhà ông Danh Bê ở ấp Hòa Thân lại rộn ràng tiếng nhạc lời ca. Ông Danh Bê dạy cho con cháu nghệ thuật hát dù kê: diễn chằn ra sao, làm thế nào để lột tả được vai công chúa… Ông hướng dẫn rất kỹ cho các cô gái động tác của những điệu múa truyền thống dân tộc như Sarikakeo, Sa-vông… Đôi bàn tay thô ráp, chai sạn của ông Danh Bê khi thị phạm lại rất uyển chuyển, mềm mại chẳng khác nào nghệ sĩ chuyên nghiệp. Đêm nào cũng vậy, hàng chục khán giả đến ngồi ở bờ kinh trước nhà để xem gánh hát ông Danh Bê tập dượt. Tiếng đờn, lời ca của gánh hát gia đình ông Danh Bê cộng thêm tiếng vỗ tay không ngớt của bà con làm một vùng quê nghèo vốn rất yên ắng rộn ràng vui vẻ.

Năm nay đã 58 tuổi, ông Danh Bê là người lớn tuổi nhất trong dòng họ. Ông là người khởi xướng và dẫn dắt gánh hát suốt từ năm 2002 đến nay. Theo lời ông Danh Bê, từ nhỏ ông đã theo ông nội và cha ông – là những nghệ nhân có tiếng trong vùng – đi diễn dù kê, dì kê, múa rô-băm khắp các địa phương trong tỉnh. "Cái "máu văn nghệ" thấm vào người tôi lúc nào không rõ nhưng chỉ biết mê lắm! Bỏ tập một ngày là thấy buồn trong bụng" – ông Danh Bê tâm sự. Thế rồi ông tập cho chín người con và hàng chục đứa cháu nội, ngoại những thể loại đặc thù của nghệ thuật trình diễn của dân tộc Khmer. Anh em, cháu bà con thấy vậy cũng xin tham gia… Lần hồi, gánh hát gia đình này được hình thành với quy mô lớn nhất nhì trong tỉnh Kiên Giang.

Sau 1975, nghệ thuật trình diễn Khmer ở huyện Gò Quao rất thịnh vượng, nhất là những gánh hát dù kê. Đi tới đâu cũng nghe bà con nhẩm hát mấy tuồng quen thuộc: "Linh-thôn", "Sac-kinh-ni", "Mahabharada", "Thạch Sanh chém chằn"… Một thời gian sau đó, do không có nghệ nhân biểu diễn cộng thêm sự lấn át của nhiều phương tiện truyền thông hiện đại, dù kê đi xuống. Những năm gần đây, nhờ được Nhà nước quan tâm nên những loại hình nghệ thuật trình diễn của đồng bào dân tộc Khmer phát triển lại. Những người một đời theo đuổi ca hát như ông Danh Bê cảm thấy vui và dốc sức truyền dạy cho con cháu.

* * *

Hôm chúng tôi ghé nhà thăm, ông Danh Bê đang tỉ mẩn đẽo gọt khúc gỗ để làm cây đờn cò (Trô-sô). Những loại đờn dùng cho biểu diễn như: đờn cò, đờn cá sấu (Tà- khê), tam thập lục (Khưm)… gia đình ông đều có thể làm được. Lúc làm đờn, ông lại tập hợp những đứa cháu trai lại, vừa làm vừa chỉ dạy. Những đạo cụ, trang phục biểu diễn đơn giản ông Danh Bê cùng gia đình cũng tự may, sáng tạo. Ngoài ra gánh hát này còn có nhiều người có khả năng viết kịch bản, biên đạo múa…

Hiện gánh hát gia đình Danh Bê có 23 thành viên, người lớn nhất đã gần 60, nhỏ thì chỉ mới 6 tuổi, với đủ thành phần: nông dân, công nhân xí nghiệp, học sinh, nội trợ… Gánh hát ông Danh Bê "đắt sô" nhất là các dịp lễ hội Ok-om-bok, Dolta, Chôl Chnăm Thmây, hát đua ghe ngo… Ngoài diễn phục vụ bà con trong xã, gánh hát của ông còn lưu diễn các địa phương khác như: Giồng Riềng, Châu Thành…

Gánh hát dù kê gia đình ông Danh Bê đã góp phần rất lớn vào sinh khí hoạt động văn hóa văn nghệ ở một vùng quê còn nhiều khó khăn, thiếu thốn như xã Định Hòa, đặc biệt là đời sống tinh thần ở nơi có hơn 60% dân số là đồng bào dân tộc Khmer. Gánh hát này đã đại diện xã dự nhiều hội thi, hội diễn và thường xuyên "rinh vàng". Đặc biệt, tháng 6- 2011, gánh hát đã được chọn tham dự Liên hoan văn nghệ quần chúng các xã điểm xây dựng nông thôn mới toàn quốc tại tỉnh Quảng Nam và đạt được 1HCV, 1HCB, xếp thứ tư toàn đoàn.

Bên cạnh đáp ứng nhu cầu tinh thần ở địa phương, gánh hát dù kê gia đình ông Danh Bê đã đào tạo một lớp diễn viên, nghệ sĩ kế thừa cho nghệ thuật sân khấu trình diễn dân tộc Khmer. Em Danh Thuyền đang là học sinh lớp 12, thành viên gánh hát, chia sẻ: "Được biểu diễn, tìm hiểu nghệ thuật của dân tộc, em vui lắm. Em sẽ cố gắng luyện tập nhiều hơn để gìn giữ tài sản quý giá này". Qua những điệu múa, lời ca, cái tình cái nghĩa giữa các thành viên càng thêm gắn chặt. Bài học về đối nhân xử thế, đạo làm người… từ những tuồng tích cổ luôn được những người lớn tuổi trong gánh hát vận dụng để dạy bảo cháu con.

* * *

Bà Ngô Huyền Trang, Phó Chủ tịch UBND xã Định Hòa, huyện Gò Quao, nói: "Gánh hát dù kê của gia đình ông Danh Bê đã mang lại một sinh khí mới cho văn hóa, văn nghệ địa phương, nhất là trong lúc xã đang thực hiện hành trình xây dựng nông thôn mới". Đầu tháng 3 năm 2012, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã thông qua danh sách12 di sản văn hóa phi vật thể dự kiến lập hồ sơ trình UNESCO giai đoạn 2012-2016, trong đó có nghệ thuật hát dù kê của đồng bào Khmer Nam bộ. Điều này khiến gánh hát dù kê gia đình ông Danh Bê càng phấn khởi, thấy việc làm của mình ý nghĩa hơn.

ĐĂNG HUỲNH