Trước hàng loạt những thách thức về thương mại và cả chủ quyền quốc gia từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Canada Mark Carney đã không ngại đưa ra các chỉ trích gay gắt và thực hiện các biện pháp đối phó khiến ông chủ Nhà Trắng nổi giận và trả đũa. 

Tổng thống Mỹ Trump (phải) và Thủ tướng Canada Carney tại Nhà Trắng hồi tháng 5-2025. Ảnh: AFP

Khẩu chiến ở Davos

Trong bài phát biểu đáng chú ý tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở thành phố Davos (Thụy Sĩ) hôm 20-1, nhà lãnh đạo Canada kêu gọi các quốc gia chấp nhận sự kết thúc của trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ mà Mỹ từng dẫn dắt, viện dẫn các chính sách thuế quan của Washington như một minh chứng rõ ràng cho sự chuyển dịch này. Theo ông Carney, thế giới đang bước vào giai đoạn “đứt gãy”, nơi các cường quốc ngày càng sử dụng hội nhập kinh tế như công cụ gây sức ép, buộc các quốc gia tầm trung phải lựa chọn lại chiến lược sinh tồn và phát triển. Ông Carney cho rằng chủ quyền trong kỷ nguyên mới không còn chỉ dựa trên luật lệ, mà ngày càng gắn với “khả năng chịu đựng áp lực” nhưng chi phí của tự chủ chiến lược sẽ rất lớn nếu mỗi quốc gia hành động đơn lẻ. 

Một điểm nhấn quan trọng trong bài phát biểu là lời kêu gọi các cường quốc tầm trung hành động cùng nhau. Theo Thủ tướng Carney, các cường quốc lớn có thể tạm thời “đi một mình” nhờ quy mô thị trường và sức mạnh quân sự, nhưng các nước nhỏ hơn thì không.

Từ những thực tế và kiến nghị trên, theo ông Carney, Canada lựa chọn cách tiếp cận "chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị", tức vừa kiên định với các nguyên tắc cốt lõi như chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và tôn trọng Hiến chương Liên Hiệp Quốc (LHQ), vừa thừa nhận thế giới hiện nay không hoàn hảo và lợi ích giữa các đối tác không phải lúc nào cũng trùng khớp. Canada cũng thúc đẩy các liên minh linh hoạt theo từng vấn đề cụ thể, từ an ninh, thương mại, khoáng sản chiến lược đến công nghệ cao, với những đối tác có đủ điểm chung để hành động hiệu quả. Mục tiêu là xây dựng một mạng lưới kết nối dày đặc, tạo nền tảng cho khả năng chống chịu và hợp tác dài hạn.

Khi đến dự và phát biểu trước WEF một ngày sau đó, ông Trump đáp trả: “Canada tồn tại là nhờ Mỹ. Mark (Carney), lần tới khi đưa ra tuyên bố của mình, ông hãy nhớ điều đó”. Theo ông Trump, Canada nhận được nhiều “ưu đãi” từ Mỹ và “nên biết ơn”. 

Trở về Canada và dự cuộc họp kín của nội các tại thành phố Quebec ngày 22-1, ông Carney tiếp tục phản bác phát biểu của ông Trump và bảo vệ con đường tương lai của đất nước. “Canada không phải tồn tại là nhờ Mỹ. Canada thịnh vượng là vì chúng ta là người Canada. Chúng ta là chủ nhân của đất nước mình. Đây là đất nước, tương lai của chúng ta và sự lựa chọn là của chúng ta. Chúng ta có thể cho thế giới thấy một con đường khác là khả thi. Canada phải là ngọn hải đăng - một tấm gương cho thế giới đang lênh đênh trên biển. Hàng tỉ người đang khao khát những gì chúng ta đã xây dựng, đó là một xã hội đa nguyên hoạt động hiệu quả. Canada mang lại sự thịnh vượng chung và sở hữu nền dân chủ lựa chọn bảo vệ những người dễ bị tổn thương trước những kẻ quyền lực”, ông Carney nhấn mạnh.

Không còn bình thường nữa

Không chỉ đấu khẩu tại Davos, Tổng thống Trump ngày 22-1 thông báo đã thu hồi lời mời Canada tham gia sáng kiến mang tên “Hội đồng Hòa bình” vốn được Nhà Trắng thành lập để giám sát việc chấm dứt chiến sự ở Dải Gaza trước khi mở rộng phạm vi hoạt động sang các vấn đề an ninh và hòa bình khu vực khác. Đến ngày 24-1, Tổng thống Trump tiếp tục tuyên bố sẽ áp thuế nhập khẩu 100% lên hàng hóa Canada nếu nước này ký kết thỏa thuận thương mại với Trung Quốc.  Lời đe dọa này của ông Trump nhằm vào thỏa thuận thương mại sơ bộ cắt giảm thuế quan giữa Canada và Trung Quốc trong chuyến thăm Bắc Kinh hồi trung tuần tháng 1 của ông Carney. 

Về phần mình, Thủ tướng Carney ngày 24-1 cũng đưa ra thông điệp mạnh mẽ, kêu gọi người dân ưu tiên sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nội địa. Thủ tướng Carney nhấn mạnh  Canada cần chủ động bảo vệ nền kinh tế trước các áp lực từ bên ngoài. Ông khẳng định khi nền kinh tế Canada đang đối mặt với những đe dọa từ nước ngoài, người dân Canada cần tập trung kiểm soát mọi thứ. Ông kêu gọi người dân “mua hàng Canada” và “xây dựng Canada”. Động thái này của ông Carney được xem là phản ứng chiến lược nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào thị trường láng giềng và củng cố sức mạnh kinh tế nội địa trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang.

Cuộc đối đầu căng thẳng giữa Thủ tướng Carney và Tổng thống Trump bùng phát trong bối cảnh 3 nước Mỹ, Mexico và Canada đang bắt đầu đàm phán lại Hiệp định thương mại 3 bên USMCA đạt được hồi năm 2018 cũng dưới thời chính quyền ông Trump. Trong một dấu hiệu hạ nhiệt, hai ông Trump và Carney đã có cuộc điện đàm hôm 26-1. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết ông Carney đã “lùi bước mạnh mẽ một số phát biểu không hay” tại Davos trong cuộc điện đàm này. Tuy nhiên, Thủ tướng Carney ngay lập tức lên tiếng trước báo giới phủ nhận việc ông đã rút lại những phát biểu đưa ra khiến ông Trump không hài lòng. 

Hôm 27-1, phát biểu trước Hạ viện Canada về triển vọng đàm phán thương mại với Washington, Thủ tướng Carney nhấn mạnh: “Thế giới đã thay đổi, Washington đã thay đổi. Hầu như không còn gì bình thường ở Mỹ nữa. Đó là sự thật”. 

Ngay sau khi tái cử nhiệm kỳ hai và chưa kịp nhậm chức, ông Trump ngày 18-12-2024 đã đề xuất biến Canada thành “thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ”. Đáng chú ý, ông Trump mới đây trên mạng xã hội còn đăng tải hình ảnh bản đồ Mỹ đã được chỉnh sửa, trong đó gồm Canada, Greenland, Venezuela và cả Cuba.

TRÍ VĂN (Tổng hợp)