TRÍ VĂN (Tổng hợp)

Thủ tướng 3 nước Anh, Nhật Bản và Ý hôm 9-12 thông báo sẽ hợp tác phát triển tiêm kích thế hệ 6 trong trong khuôn khổ liên doanh gọi là Chương trình Tác chiến Trên không Toàn cầu (GCAP), qua đó đánh dấu xu hướng ngày càng tăng của các đồng minh và đối tác Mỹ trong việc phát triển chiến đấu cơ nội địa tiên tiến thay vì mua chúng từ Washington. Động thái này được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị ngày càng gia tăng do “chiến dịch quân sự đặc biệt” mà Nga phát động tại Ukraine.

Sự hợp nhất giữa Tempest và F-X

Mẫu thiết kế chiến đấu cơ Tempest tại một triển lãm hàng không ở Anh năm 2018. Ảnh: Reuters

Về cơ bản, GCAP là sự hợp nhất của 2 dự án hiện có, gồm dự án Hệ thống không chiến tương lai (Tempest) do Anh, Ý dẫn đầu và chương trình máy bay chiến đấu F-X của Nhật Bản. BBC cho hay, Ý lên kế hoạch đầu tư ít nhất 2 tỉ euro (tương đương 2,1 tỉ USD) vào chương trình phát triển Tempest trong giai đoạn 2021-2035, trong khi phía Anh dự chi 9,46 tỉ bảng (khoảng 11,6 tỉ USD). Về phần mình, Nhật Bản ước tính sẽ chi cho chương trình phát triển F-X lên tới con số 40 tỉ USD.

Anh, Nhật Bản và Ý nhấn mạnh, GCAP sẽ “tăng tốc năng lực quân sự tiên tiến và lợi thế công nghệ” của 3 nước vào thời điểm “các mối đe dọa và hành động gây hấn đang gia tăng trên toàn cầu”. Cả Luân Đôn, Tokyo và Roma đặt mục tiêu tới năm 2035 phát triển và sản xuất mẫu máy bay tàng hình 2 động cơ vận hành với chế độ có hoặc không có người lái, không bị radar đối phương phát hiện và sở hữu những tính năng như vũ khí điều khiển bằng laser và buồng lái thực tế ảo. “Chúng tôi đã bắt đầu hợp tác thông qua một loạt cuộc thảo luận về khả năng của hệ thống tự điều khiển, có thể bổ sung cho chương trình tiêm kích thế hệ tiếp theo của Nhật Bản trong số các nền tảng khác. Chúng tôi cam kết duy trì trật tự quốc tế mở, tự do và dựa trên luật lệ, điều quan trọng hơn bao giờ hết vào thời điểm các nguyên tắc này bị thách thức và các mối đe dọa cũng như sự gây hấn đang gia tăng” - ba nước nhấn mạnh trong tuyên bố chung.

Theo Bộ Quốc phòng Nhật Bản, các công ty BAE Systems (Anh), Mitsubishi Heavy Industries (Nhật Bản) và Leonardo (Ý) sẽ phụ trách thiết kế chiến đấu cơ. Dự kiến máy bay này sẽ sở hữu các khả năng tiên tiến liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) và tác chiến mạng. Trong khi đó, các công ty Rolls-Royce (Anh), IHI (Nhật Bản) và Avio Aero (Ý) sẽ đảm nhận chế tạo động cơ máy bay. Tuy nhiên, 3 nước đến nay vẫn chưa vạch ra kế hoạch chi tiết về cách thức tiến hành dự án, gồm phân công công việc và địa điểm thực hiện.

Dù số lượng sản xuất vẫn chưa được quyết định, mẫu máy bay mới dự kiến sẽ thay thế 94 chiến đấu cơ F-2 của Nhật Bản, 114 tiêm kích Eurofighter Typhoon của Anh và 94 chiếc Eurofighter Typhoon của Ý. Dù có chi phí vận hành tương đương với chiến đấu cơ F-35 (tiêm kích thế hệ 5) do Mỹ sản xuất nhưng Eurofighter Typhoon, mẫu chiến đấu cơ thế hệ 4.5, sở hữu năng lực kém hơn.

Nhiều báo cáo cho thấy 3 bên sẽ hoạt động trên tinh thần hợp tác bình đẳng về chia sẻ công nghệ - “vết hằn” lâu năm giữa Nhật Bản và Mỹ. Được biết, Mỹ từng từ chối chia sẻ phần mềm điều khiển chiến đấu cơ F-16 cho Nhật Bản để giữ vững sự thống trị của Washington trong công nghệ phát triển máy bay chiến đấu. 

Yếu tố Trung Quốc

Theo giới phân tích, GCAP được đưa ra nhằm mục đích giúp Nhật Bản chống lại sức mạnh quân sự đang gia tăng một cách nhanh chóng của Trung Quốc. Lâu nay, Trung Quốc sử dụng chiến lược tiêu hao trên không để “nghiền nát” chiến đấu cơ và phi hành đoàn già cỗi của Nhật Bản. Do đó, Nhật Bản cần chiến đấu cơ mới để thay thế những chiếc F-15 ngày càng lỗi thời so với các chiến đấu cơ mới nhất của Trung Quốc. Dù Nhật Bản vận hành những chiếc F-35 nhưng tiêm kích tối tân này vẫn có thể bị các tiêm kích thế hệ cũ của Trung Quốc như J-10 hay J-20 đánh bại. 

Đối với Anh, việc duy trì quyền tự chủ chiến lược có thể là yếu tố thúc đẩy Luân Đôn theo đuổi phát triển chiến đấu cơ nội địa. Viện Dịch vụ Thống nhất Hoàng gia (RUSI) trong báo cáo hồi năm 2020 nhấn mạnh rằng việc có được lực lượng không quân mạnh mẽ sẽ cho phép Anh bảo vệ lợi ích của nước này mà không cần phụ thuộc vào nước khác. Mặt khác, GCAP được cho sẽ mang lại cho xứ sương mù vai trò an ninh quan trọng hơn ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Nhiều báo cáo cho thấy GCAP sẽ tương thích với máy bay chiến đấu đang được các đối tác Tổ chức Hiệp ước Bắc Ðại Tây Dương (NATO) sử dụng. Anh, Nhật Bản và Ý tuyên bố sẵn sàng hợp tác với các quốc gia cùng chí hướng khác đang theo đuổi các dự án phát triển chiến đấu cơ tương tự. Tuy nhiên, GCAP sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức về kinh phí, phân công lao động, chia sẻ công nghệ và bảo trì.