“Nghe tiếng quê mình” không chỉ là chương trình tìm hiểu về ngôn ngữ mà còn là cầu nối những giá trị xưa qua tiếng nói của người Nam Bộ trong nhịp sống hiện đại. Chương trình phát lúc 18 giờ 15 phút thứ tư hằng tuần trên kênh Cần Thơ 2, phát lại trên nền tảng số Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ.

Chương trình có sự trao đổi với các chuyên gia nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ học với kiến giải đa chiều. Ảnh: Chụp màn hình

“Nghe tiếng quê mình” dài khoảng 15 phút, gồm các mục: Tiếng nói trong đời sống, Lần theo dấu tiếng, Tiếng xưa chuyện nay.

Tiếng nói trong đời sống là các tiểu phẩm hay các tình huống diễn ra trong đời sống mà ở đó, người dân thường sử dụng các từ ngữ mang dấu ấn đặc trưng: “mút chỉ cà tha”, “mút mùa lệ thủy”, hay “hết sẩy”, “dạ - thưa”... Dựa trên những hoàn cảnh đó, những thắc mắc của người trong cuộc về từ, cụm từ thường sử dụng được đưa ra trao đổi, tìm hiểu vì sao mọi người hay dùng những từ này trong trò chuyện thường ngày. Có người hiểu, có người lại cho rằng ông bà xưa dùng vậy nên dùng theo, có những bạn trẻ nghe qua có biết nhưng vẫn chưa hiểu thực sự về từ dùng đó.

Sau đó, Lần theo dấu tiếng đưa người xem đi tìm nguồn gốc của từ dùng dựa trên sách vở, tài liệu lưu trữ, hay chia sẻ của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn hóa. Đặc biệt, chương trình có sự trao đổi trực tiếp với các chuyên gia để kiến giải góc nhìn ứng dụng tiếng nói vào đời sống. Ví dụ, như “mút chỉ cà tha” trong phương ngữ Nam Bộ dùng như một thành ngữ chỉ khoảng cách cực kỳ xa xôi, khó thấy điểm dừng. Theo các dữ liệu nghiên cứu thì “mút chỉ cà tha” không chỉ là tiếng lóng dân gian mà còn là giao thoa văn hóa giữa dân tộc Kinh và Khmer. Trong đó, thành tố “mút” là từ thuần Việt, còn “cà tha” có từ gốc Khmer gắn liền với các khái niệm về chiều dài, khoảng cách. Khi kết hợp các từ với nhau tạo nên cụm từ mang tính biểu cảm và tượng hình sinh động trong cách diễn đạt về điều gì đó xa lắm, xa đến tận cùng...

Nhiều cách lý giải dưới góc nhìn văn hóa học, ngôn ngữ học hay từ thực tiễn, mang đến cho người góc nhìn đa chiều, khách quan và hiểu hơn về những từ, cụm từ thường dùng đời sống hằng ngày.

Tiếng xưa chuyện nay bàn về sức sống của những từ ngữ được nhắc đến trong cuộc sống hiện đại. Có những từ vẫn được sử dụng thường xuyên phổ biến ở mọi nơi như "dạ - thưa", "hết sẩy"...  nhưng có những từ chỉ người lớn tuổi, hay ở những vùng địa lý đặc biệt mới sử dụng như, “mút mùa lệ thủy”, “qua - bậu”...

Trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa, "Nghe tiếng quê mình" góp phần phát huy chuyện hay, nét đẹp của các lớp từ xưa, phương ngữ hay tiếng lóng dân gian. Theo đó, “Nghe tiếng quê mình" không chỉ "giải mã" nguồn gốc và ý nghĩa của những từ ngữ quen thuộc mà còn là hành trình lưu giữ, góp phần bảo vệ các giá trị văn hóa .Chương trình giúp những người trẻ hiểu thêm về cội nguồn, vốn sống và sự phong phú trong tư duy ngôn ngữ của cha ông. Sự lý giải cặn kẽ về nguồn gốc các từ, cụm từ mang tính giáo dục nhẹ nhàng mà sâu sắc.

BẢO LAM